Η ελληνική θεωρία του ζωτικού χώρου – Γράφει ο Διοικητής του Αστυνομικού Τμήματος Ωραιοκάστρου Παύλος Παπαδόπουλος.
Ο Ισοκράτης (436 π.Χ.-338 π.Χ.) ήταν γόνος πλούσιας αριστοκρατικής οικογένειας. Υπήρξε ένας από τους δέκα ρήτορες της αρχαιότητας και αναμφίβολα ένας πατριώτης που ενδιαφέρθηκε αυθόρμητα για τα κοινά. Επέδειξε τεράστιο ενδιαφέρον για τα θέματα της Ελλάδας, η ανάμιξη του όμως στην καθημερινή πολιτική ζωή υπήρξε ελάχιστη. Εντούτοις υπήρξε στενός φίλος πολλών Αθηναίων πολιτικών.
Ο Αθηναίος ρήτορας πίστευε ότι ο καλλιεργημένος άνθρωπος επιβάλλει τις γνώσεις του σε απρόβλεπτες περιστάσεις και βρίσκει συνήθως την κατάλληλη λύση, όχι απαραίτητα την καλύτερη με απόλυτους όρους, αλλά την πιο αποτελεσματική τη δεδομένη χρονική στιγμή.
Παρά το γεγονός ότι ο Ισοκράτης έψεγε τη δημοκρατία ουδέποτε υπήρξε ολιγαρχικός. Σε κάθε περίπτωση, ο Ισοκράτης, ξεπέρασε ακόμη και το σπουδαίο ποιητή της αρχαιότητας, τον Πίνδαρο, δημιουργώντας ένα πεζό κείμενο εξίσου καλλιτεχνικό και περισσότερο εκπαιδευτικό. Ο Ισοκράτης, όμως, θα παρέμενε δια βίου στο περιθώριο της πολιτικής ζωής της Αθήνας.
Η Πανελλήνια Ιδέα και ο ¨Πανηγυρικός Λόγος¨.
Ο Ισοκράτης, εκείνα τα χρόνια, υπήρξε ο βασικός κήρυκας της Πανελλήνιας Ιδέας. Πίστευε ακράδαντα ότι οι ελληνικές πόλεις θα μπορούσαν να συνυπάρξουν αρμονικά. Ο ελληνικός κόσμος της εποχής πορευόταν ακυβέρνητος, ασυνάρτητος, μαστιζόμενος από χαοτικούς πολέμους και εμφύλιες συγκρούσεις. Η Πανελλήνια Ιδέα, ως αντίβαρο στο χάος, ήταν διαδεδομένη στην Αθήνα και βασικός εκπρόσωπος της ήταν ο Ισοκράτης.
Τις αρχές του ¨Πανελληνισμού¨, ο Ισοκράτης εκθέτει στον Πανηγυρικό. Ο ρήτορας δούλεψε πάνω από δέκα χρόνια σ’ αυτόν τον λόγο. Ο Πανηγυρικός εκφωνήθηκε το καλοκαίρι του 380 π.Χ.
Η κατάσταση στην Ελλάδα ήταν ιδιαίτερα κρίσιμη. Είχε προηγηθεί η ¨Ειρήνη του Ανταλκίδα¨, με την οποία αναγνωρίστηκε η αυτονομία των ελληνικών πόλεων από τη Σπάρτη (και έληξε έτσι η σπαρτιατική ηγεμονία η οποία είχε επιβληθεί μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο), καθώς επίσης και η παραχώρηση των ελληνικών πόλεων της Ασίας στο βασιλιά Αρταξέρξη. (Ο Αρταξέρξης θεώρησε δίκαιο να έχει υπό την κυριαρχία του τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, όπως και τις Κλαζομένες αλλά και την Κύπρο, αυτή η συνθήκη ωφέλησε την Περσία και στάθηκε συμφορά για την Ελλάδα.) Η ιδέα ενός γενικού πολέμου εναντίων της Περσίας ήταν πλέον οικία στην Ελλάδα.
Μπροστά στη διαμορφωθείσα αυτή κατάσταση, ο Ισοκράτης, στον Πανηγυρικό κινήθηκε προς τρεις κατευθύνσεις:
1) Ένωση όλων των Ελλήνων.
2) Πρόληψη κάθε ενδεχόμενης περσικής επίθεσης.
3) Κατάκτηση εδαφών στην Ασία, εκμετάλλευση των ασιατικών πλουτοπαραγωγικών πηγών και μεταφορά πλεονάζοντος πληθυσμού.
Ο Ισοκράτης, απευθυνόμενος στους σκεπτόμενος και όχι στον όχλο, κριτίκαρε τον εμφύλιο.
Η ένωση των Ελλήνων θα πραγματοποιούταν υπό την ηγεμονία της Αθήνας. Η Αθήνα θα απέφευγε τα σφάλματα του παρελθόντος και σεβόμενη την ελευθερία όλων θα γινόταν αυθόρμητα δεκτή. Ξεδιπλώνοντας τις λογοτεχνικές αρετές του χωρίς περίτεχνες και φανταχτερές εκφράσεις, εκθέτοντας επιχειρήματα, τόνισε ότι θα έπρεπε να συμφιλιωθούν Αθήνα και Σπάρτη αλλιώς δε θα μπορούσε να γίνει τίποτα. Κάτι τέτοιο θα ήταν εύκολο για τους Αθηναίους αλλά δύσκολο για τους Σπαρτιάτες. Ταυτόχρονα εκθέτει τα δεινά που επικράτησαν μετά την κυριαρχία των Σπαρτιατών στην Ελλάδα, καθώς ο Μεγάλος Βασιλιάς εξαιτίας τους ρυθμίζει τα πράγματα στην Ελλάδα. Στον Πανηγυρικό αναπτύσσει επίσης τα Περσικά. Η επιστροφή στην αθηναϊκή ηγεμονία θα ήταν ικανή να απαλλάξει τους Έλληνες από την ταπεινωτική διαιτησία του Μεγάλου Βασιλιά.
Η Αναζήτηση του ζωτικού Χώρου
Είχε προηγηθεί το έργο του Περί Ειρήνης, στο οποίο ο ρήτορας είχε εξαπολύσει δριμύ κατηγορητήριο εναντίων των Αθηναίων ηγετών και του λαού. Η κριτική αφορούσε τις καταπιέσεις που διέπραξαν οι συμπολίτες του σε βάρος συμμάχων και άλλων Ελλήνων. Επιτέθηκε, επίσης κατά των δημοκρατικών ηγετών, τους οποίους και θεωρεί δημαγωγούς και ανίκανους. Τον Περί Ειρήνης ο Ισοκράτης το έγραψε λίγο πριν από τη ναυμαχία στα Έμβατα (357 πΧ.) που ανάγκασε τους Αθηναίους να παραιτηθούν από την κυριαρχία του Αιγαίου.
Ο Ισοκράτης αφού επισημαίνει ότι οι Αθηναίοι είναι αυτόχθονες, τονίζει ότι οι βάρβαροι κατέχουν μεγάλο μέρος όλου του κόσμου, την ώρα που οι Έλληνες είναι ασφυκτικά κλεισμένοι σε ένα στενό τόπο. Τους λείπει ο ζωτικός χώρος και αναγκαστικά επιβουλεύονται ο ένας τον άλλον, χάνονται από την πείνα και τον πόλεμο. Εξαναγκάζονται να κάνουν αποικίες σε εχθρικά εδάφη. Είναι κατακερματισμένοι και όχι αυτάρκεις.
Παρακάτω ο ρήτορας ευλογεί τις Πανελλήνιες εορτές που προσφέρουν θέαμα και ενώνουν τους Έλληνες. Εκθειάζει, επίσης τους Αθηναίους λέγοντας πως δεν κράτησαν για τον εαυτό τους τα δώρα της Δήμητρας, αλλά τα μοιράστηκαν με τους Έλληνες.
Ο ρήτορας ομιλεί για τα αγάλματα και τους ναούς που έκαψαν οι Πέρσες και εμφυσεί την εκδίκηση. Επαινεί τους Ίωνες που έριξαν κατάρες για την ασέβεια των βαρβάρων ώστε να τους θυμούνται οι επερχόμενες γενιές. Καλλιεργεί το μίσος για τους Πέρσες, λέει και ξαναλέει ότι πρέπει να πολεμήσουν και ότι οι συνθήκες είναι ευνοϊκές. Αποδομεί και τις συνθήκες ειρήνης με το Μεγάλο Βασιλιά.
Ο Ισοκράτης προέκρινε την κατάληψη και τον εποικισμό της περιοχής της Μικράς Ασίας μέχρι την Κυλικεία και την Σινώπη. Κριτικάρει τους Έλληνες για το ότι έχουν αποδεχτεί ότι η Ασία ανήκει στον Πέρση βασιλιά. Απαριθμεί τους θριάμβους που κατάφεραν οι ομοεθενείς του μέσα στην Ασία χωρίς πρωτοκλασάτα στρατεύματα (κάθοδος των Μυρίων κλπ), και εξηγεί την φοβερή προοπτική που ανοίγεται για έναν οργανωμένο ελληνικό στρατό. (Οι Πέρσες αδυνατούν να αντιμετωπίσουν έναν ομογενοποιημένο στρατό!). Οι Έλληνες θα έπρεπε από το να τρώγονται μεταξύ τους να χαρούν τα πλούτη της Ασίας. Καλά μορφωμένος, ο ρήτορας, εξηγεί πως θα λύνονταν κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα με την αξιοποίηση ανεκμετάλλευτων ασιατικών περιοχών. Ο πόλεμος στην Ασία θα σημάνει μεγάλες οικονομικές ωφέλειες και εξάλειψη της φτώχειας. Η υποδούλωση των βαρβάρων θα είναι μονόδρομος για τους Έλληνες.
Τελευταία ελπίδα ο Φίλιππος.
Όταν ο Ισοκράτης έπαψε να πιστεύει ότι οι Αθηναίοι θα το κατορθώσουν στράφηκε προς τους μονάρχες. Ο λόγος του Ισοκράτη δεν επέδρασε άμεσα στα πολιτικά γεγονότα της εποχής του προετοίμασε μόνο το έδαφος για τη δεύτερη αθηναϊκή συμμαχία. Πρώτα στον Ιάσονα, τον τύραννο των Φερών, τον Αγησήλαο της Σπάρτης και άλλους.
Τελευταίος ήταν ο Φίλιππος. Ο βασιλιάς της Μακεδονίας, για τον Ισοκράτη, ήταν ο ικανός αρχηγός μέσα στα ερείπια της υπόλοιπης Ελλάδας. Ο Φίλιππος μετά τη μάχη της Χαιρώνειας είχε κάνει σύνθημα του τον Πανελληνισμό. Η εκδίκηση για τον Ξέρξη πήρε πλέον θρησκευτικές διαστάσεις. Έμελε να δούμε τι θα συνείσφερε η κάθε πόλη. Ήταν λοιπόν ο μόνος ικανός, και ήταν υποχρεωμένος από τις αρετές του να στερεοποιήσει μέσα στο αίμα και στον κοινό πόνο την ένωση των Ελλήνων, εκμηδενίζοντας τους εχθρούς και ικανοποιώντας τις εδαφικές και οικονομικές διεκδικήσεις.
Ο ρήτορας δε θαύμαζε το μακεδονικό λαό. Ούτε την οργάνωση του μακεδονικού κράτους. Θεωρούσε το λαό της Μακεδονίας, απλά το υλικό που παίρνει μορφή πάντα από τον ηγεμόνα. Το πολίτευμα δεν είχε σημασία για εκείνον.
Σίγουρα με τα γραπτά και τις επιστολές του επέδρασε έμμεσα στην απόφαση της εκστρατείας.
Εκτός από τον Πανηγυρικό, ενδιαφέρουν παρουσιάζουν και οι δύο επιστολές που έγραψε ο Ισοκράτης προς το Φίλιππο και η μία προς τον Αλέξανδρο. Και οι τρεις επιστολές διασώζονται αυτούσιες. Οι επιστολές συσχετίζονται φυσικά με τον Πανηγυρικό. Στις επιστολές κυριαρχούν οι προτροπές προς το Φίλιππο προκειμένου να ενώσει τους Έλληνες όχι με τη βία, αλλά και να οργανώσει μια εθνική σταυροφορία εναντίων των Περσών. Σίγουρα ο Ισοκράτης σκεπτόταν όχι μόνο ως Αθηναίος αλλά ως Έλληνας.
Την πρώτη επιστολή προς το βασιλιά της Μακεδονίας, ο ρήτορας την συνέταξε το 344 π.Χ. Ο Ισοκράτης παρακινεί το Φίλιππο να αναλάβει να τεθεί επικεφαλής και τον συμβουλεύει να δείξει πνεύμα κατανόησης και επιείκειας προς τους άτακτους, στενόμυαλους και πεισματάρηδες συμπατριώτες του (τον προειδοποίησε για τους διαβολείς που έχει στην Αθήνα). Του ζητά να έχει καλές σχέσεις με την Αθήνα και του λέει ταυτόχρονα ότι οι Αθηναίοι δεν δύνανται να καταλάβουν ότι είναι σε θέση να τους ωφελήσει πραγματικά. Τον προτρέπει, επίσης να φερθεί σκληρότατα προς τους εχθρούς της Ελλάδας και γενναιόψυχα στους υπόλοιπους Έλληνες. Του εφιστά, ακόμη, την προσοχή (εκείνη την εποχή ο Φίλιππος εκστράτευε αλλεπάλληλα στη Θράκη) ώστε να επικρατήσει σε τέτοιο σημείο στο οποίο θα εξασφαλίζεται η χώρα του. Έπρεπε να επικεντρωθεί στην κατάλυση της δύναμης του Μεγάλου Βασιλιά και να δείξει στους Έλληνες ποιον πρέπει να πολεμούν και όχι να ριψοκινδυνεύει να σκοτωθεί.
Στη δεύτερη επιστολή (γράφτηκε το 338 π.Χ., λίγο μετά τη μάχη της Χαιρώνειας), ο Ισοκράτης ζητά από το Φίλιππο ευθέως να συμφιλιώσει τις ελληνικές πόλεις και να εξάγει τον πόλεμο στην Ασία. Πρώτα τις σημαντικότερες πόλεις (Αθήνα, Σπάρτη, Άργος και Θήβα) και μετά θα ακολουθούσαν και οι υπόλοιπες. Του εξηγεί ότι δε χρειάζεται πια να πείσει, η νικηφόρα μάχη της Χαιρώνειας τους αναγκάζει όλους να ταυτιστούν με εκείνον. Ο Ισοκράτης, λίγο πριν το Συνέδριο της Κορίνθου, βρήκε το κουράγιο και έγραψε αυτήν την επιστολή, δηλώνοντας στο Φίλιππο πως θα ήταν παρών στις διεργασίες του συνεδρίου εάν δεν ήταν εξασθενημένος. Ο ρήτορας πέθανε λίγο μετά τη μάχη της Χαιρώνειας τον Οκτώβριο του 338 π.Χ. και δεν είδε ποτέ να υλοποιείται αυτό που οραματίστηκε: Την κατάλυση του περσικού βασιλείου.
Ενόσω ακόμη ζούσε ο Φίλιππος (342-340 π.Χ.) ο σπουδαίος Αθηναίος έγραψε και την Επιστολή προς τον Αλέξανδρο. Στην επιστολή αυτή επαίνεσε τον Αλέξανδρο ως φιλάνθρωπο, φιλαθηναίο, φιλόσοφο και νουνεχή. Του τόνισε ότι δίνει μεγαλύτερη ελπίδα ότι θα ξεπεράσει σε φρόνηση όλους όπως ο πατέρας του. Έτσι ο Ισοκράτης έβαλε το λιθαράκι του στις μετέπειτα αποφάσεις για την περίλαμπρη στρατιωτική καριέρα του Αλεξάνδρου. Ο Αλέξανδρος τα ίδια από τον Ισοκράτη με αυτά που του είχε διδάξει ο Αριστοτέλης: Πειθώς και επιρροή στους στρατιώτες.
Ο Ισοκράτης έφτασε στο σημείο να θεωρεί το Φίλιππο θεόσταλτο. Ήταν η εποχή που ο Μακεδονικός χρυσός έρεε άφθονος προς την Περσία, ειδικότερα προς τη Φοινίκη και την Αίγυπτο, για την υποστήριξη των επαναστάσεων εναντίων του Μεγάλου Βασιλιά. Το 338 π.Χ., ο Ισοκράτης ήταν ενενήντα οχτώ ετών, και βρήκε την ενέργεια να γράψει στο Φίλιππο, καθώς είχε έρθει η ώρα να ξεκινήσει ο πόλεμος για την Ασία: « Όταν έχεις αναγκάσει τους βαρβάρους, εκτός από εκείνους που θα αγωνίζονται στο πλάι σου να είναι είλωτες των Ελλήνων, τότε το μόνο που θα μένει θα είναι να γίνεις θεός… (Α’ Επιστολή προς Φίλιππο.)
-Ο Παύλος Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και Γερμανικά.
