Ομιλία του Ι.Χ.Κυπριανίδη, την 30η Μαρτίου 2019, στο Δημαρχειό Ωραιοκάστρου, στην εκδήλωση “Τρεις Έλληνες Φιλόσοφοι”.
☙
Καλησπέρα σας.
Αξιότιμοι Κυρίες και Κύριοι, αγαπητοί φίλοι,
μετά τα όσα μεστά και σημαντικά ακούσαμε από τους προλαλήσαντες γι αυτούς τους γίγαντες της διανόησης, τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα, σε μένα έλαχε η τιμή να σας μιλήσω για τον τρίτο αυτής της ανυπέρβλητης τριάδας του Αρχαίου και όχι μόνον, Κόσμου, τον Αριστοτέλη του οποίου μόλις ακούσαμε ένα απόσπασμα από τον λόγο του για την σχέση του Πολίτη με την Πόλη, από το στόμα του κ. Ξανθόπουλου. Και επειδή όταν λέμε ‘Αριστοτέλης’ μιλάμε για έναν απέραντο ωκεανό σκέψης και έργου, αναγκαστικά θα επικεντρωθώ σε ένα μικρό κομμάτι της ζωής και του έργου του και μάλιστα σε εκείνο που η μοίρα τον φέρνει να συναντηθεί με ένα άτομο εξ ίσου σημαντικού στην ιστορία του ανθρώπινου γένους: τον Αλέξανδρο τον επικαλούμενο Μέγα. Το θέμα μου λοιπόν είναι:
“Αριστοτέλης & Αλέξανδρος: οι απαρχές μιας κοσμογονίας”
Ο τόπος της συνάντησης
Δύο χιλιόμετρα έξω από την πόλη της Νάουσας, στους πρόποδες του Βερμίου, αποκαλύπτονται τα τελευταία χρόνια τα ερείπια μιας σπουδαίας πόλης των Μακεδόνων, της Μίεζας. Κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς σημαίνει ετυμολογικά η λέξη Μίεζα. Ο χώρος θεωρήθηκε ιερός για τους Μακεδόνες, εξαιτίας των πολλών υδάτων. Το πυκνό δάσος και ο ήχος των νερών που αναβλύζουν από τις πηγές και το κελάρισμα των ρυακιών, δημιουργούν ένα μαγευτικό τοπίο.
Το 350 π.Χ ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β’ ανήγειρε εκεί κάποια κτίρια μεταξύ των οποίων το Ιερό Νυμφαίο, χώρο τελετών όπου λατρευόταν οι θεότητες των υδάτων, οι Νύμφες.
Σ’ αυτό τον χώρο με τα τρεχούμενα νερά και τα βαθύσκιοτα σπήλαια, πριν από 2.360 χρόνια το 342 π.Χ έγινε η συνάντηση που έμελλε να εηρεάσει καθοριστικά το μέλλον της ανθρωπότητας.
Η συνάντηση αφορούσε έναν ώριμο σαραντάχρονο άντρα και μια ομάδα από δεκατριάχρονους πιτσιρικάδες.
Ο άντρας που εκείνη την εποχή αποτελούσε την μέγιστη διάνοια του ελληνικού κόσμου, δεν ήταν άλλος από τον Σταγειρίτη Αριστοτέλη. Οι πιτσιρικάδες, είχαν αρχηγό τον γιό του βασιλιά Φιλίππου Β’ , τον Αλέξανδρο.
Ο Φίλιππος είχε προσκαλέσει τον Αριστοτέλη για να αναλάβει την διαπαιδαγώγηση του γιού του Αλέξανδρου και των γιών των ευπατρίδων της Βασιλικής Αυλής, και να διδάξει τον “Ηθικόν και Πολιτικόν λόγον” όπως αναφέρει ο Πλούταρχος, ένας από τους βασικούς βιογράφους του Αλεξάνδρου.
Θα πρέπει λοιπόν στο σημείο αυτό να αναφερθούμε εκτενέστερα στους πρωταγωνιστές αυτής της συνάντησης.
Ο Αριστοτέλης
Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής το 384 π.Χ. Ο πατέρας του, ο Νικόμαχος, ήταν ονομαστός γιατρός και διετέλεσε γιατρός του Μακεδόνα βασιλιά Αμύντα Γ’, πατέρα του Φιλίππου. Η μητέρα του, η Φαιστιάς, καταγόταν από την Χαλκίδα, από γένος επίσης προερχόμενο από τον θεό της Ιατρικής επιστήμης τον Ασκληπιό. Ο μικρός Αριστοτέλης μεγάλωσε σε ιατρικό περιβάλλον λέγεται δε ότι βοηθούσε τον πατέρα του στην δραστηριότητά του. Σ αυτό οφείλεται πιθανότατα η αγάπη του για τις βιολογικές επιστήμες.
Ο Αριστοτέλης έχασε σε μικρή ηλικία και τους δύο γονείς του και την κηδεμονία του ανέλαβε ο πατρικός φίλος Πρόξενος που ζούσε στην μικρασιατική πόλη Αταρνέα, απέναντι από την Λέσβο. Ο Πρόξενος φρόντισε τον Αριστοτέλη σαν να ήταν δικό του παιδί και όταν έγινε 17 ετών (367) τον έστειλε στην Αθήνα για να μαθητεύσει στην Ακαδημία, την περίφημη φιλοσοφική σχολή του Πλάτωνος. Εκεί ο Αριστοτέλης παρέμεινε επί είκοσι έτη (347), χρονιά θανάτου του Πλάτωνος. Η ευφυία και η φιλοπονία του τον κατέστησαν τον άριστο μαθητή του Πλάτωνος. Η αγάπη του για τα βιβλία και το διάβασμα έμεινε παροιμιώδης. Ο Πλάτων τον ονόμαζε “Νουν της διατριβής” και το σπίτι του “Οίκον αναγνώστου”. Την εποχή εκείνη στην Αθήνα η επέκταση της μακεδονικής ηγεμονίας οδηγεί στην δημιουργία δύο αντίπαλων στρατοπέδων: από την μία οι κάτοχοι της πολιτικής εξουσίας, με επικεφαλής τον Δημοσθένη που τάχθηκαν κατά του Φιλίππου και από την άλλη οι οπαδοί της ιδέας της ενωμένης Ελλάδας που τηρούσαν φιλομακεδονική στάση. Ο Αριστοτέλης ήταν ξένος και επιπλέον διατηρούσε επαφές με μακεδονικούς κύκλους. Για να μη διακινδυνεύσει τη ζωή του, έφυγε το 347 από την Αθήνα μαζί με τον συμμαθητή του Ξενοκράτη και εγκαταστάθηκαν στην μικρασιατική Άσσο, απέναντι από την Λέσβο, όπου ίδρυσαν μαζί με άλλους δύο πλατωνικούς φιλοσόφους, φιλοσοφική σχολή στα πρότυπα της Ακαδημίας. Εκεί ο Αριστοτέλης δίδαξε επί τρία έτη.
Το 345 προσκαλεσμένος από τον μαθητή του Θεόφραστο πέρασε στη Μυτηλήνη όπου έμεινε και δίδαξε επί τρία έτη μέχρι το 342. Εντωμεταξύ παντρεύτηκε την Πυθιάδα, κόρη του φίλου και μαθητή του Ερμία από την οποία απέκτησε μια κόρη που πήρε το όνομα της μητέρας της. Δυστυχώς η σύζυγός του απεβίωσε νωρίς αφήνοντας τον χήρο.
Το 342 ο Αριστοτέλης καλείται από τον βασιλέα της Μακεδονίας Φίλιππο να αναλάβει την διαπαιδαγώγηση του δεκατριάχρονου γιού του Αλέξανδρου. Εκεί παρέμεινε επί μία εξαετία και το 336 επιστρέφει στην Αθήνα όπου ιδρύει δική του φιλοσοφική σχολή, στο Λύκειο. Με χρήματα που του έδωσε άφθονα ο Αλέξανδρος, έχτισε μεγαλόπρεπα οικήματα και στοές που ονομάστηκαν “περίπατοι”. Γεγονός που ονοματίζει την σχολή “Περιπατητική Σχολή” και τους μαθητές της περιπατητικους φιλοσόφους. Η οργάνωση της σχολής είχε γίνει κατά τα πρότυπα της Πλατωνικής Ακαδημίας. Τα μαθήματα για τους προχωρημένους μαθητές γίνονταν το πρωί (“εωθινός περίπατος”) και για τους αρχάριους το απόγευμα (“περί το δειλινόν”, “δειλινός περίπατος”). Η πρωινή διδασκαλία ήταν καθαρά φιλοσοφική (“ακροαματική”). Η απογευματινή “ρητορική” και “εξωτερική”. Η σχολή είχε μεγάλη βιβλιοθήκη και τόσο καλά οργανωμένη, ώστε αργότερα χρησίμευσε ως πρότυπο για την ίδρυση των βιβλιοθηκών της Αλεξάνδρειας και της Περγάμου. Ο Αριστοτέλης μάζεψε χάρτες και όργανα χρήσιμα για τη διδασκαλία των φυσικών μαθημάτων. Έτσι σύντομα η σχολή έγινε περίφημο κέντρο επιστημονικής έρευνας. Στα δεκατρία χρόνια που έμεινε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του, που προκαλεί το θαυμασμό μας με τον όγκο και την ποιοτική του αξία. Και είναι άξιο απορίας, πώς ένας άνθρωπος σε τόσο λίγο χρονικό διάστημα συγκέντρωσε και κατέγραψε τόσες πολλές γνώσεις.
Στην Αθήνα ο Αριστοτέλης ξαναπαντρεύεται με την Σταγειρίτισα Ερπυλλίδα απο την οποία αποκτά έναν γιό, τον Νικόμαχο.
Το 323 φθάνει η είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου και τότε οι οπαδοί του Αντιμακεδονικού κόμματος στρέφονται εναντίον των φιλομακεδόνων. Ο Αριστοτέλης, που κατηγορείται για ασέβεια, αντιλαμβανόμενος τα πραγματικά αίτια, φεύγει με την οικογένειά του και εγκαθίσταται στην Χαλκίδα. Εκεί την επόμενη χρονιά (322) πεθαίνει σε ηλικία 62 ετών από στομαχικό νόσημα. Η σορός του θα μεταφερθεί και ενταφιασθεί στα Στάγειρα. Το Λύκειο πέρασε στα χέρια του μαθητή και φίλου του Θεόφραστου, ο οποίος εξακολούθησε με επιτυχία το έργο του Δασκάλου διασώζωντας ταυτοχρόνως το γραπτό του έργο.
Το Αριστοτελικό έργο
Ακόμη και η περιληπτική καταγραφή και ερμηνεία του τεράστιου σε όγκο έργου αυτού του ανθρώπου, θα απαιτούσε έναν εξ ίσου τεράστιο αριθμό τόμων και πράγματι τα βιβλία γύρω από το έργο του είναι αμέτρητα μέσα στους αίωνες που πέρασαν από την ύπαρξή του. Όμως το σημαντικότερο δεν είναι ο όγκος του έργου του αλλά το εύρος της θεματογραφίας και το βάθος της σκέψης του με την ενασχόλησή του επί παντός του επιστητού, βάζοντας τις βάσεις σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Επιστήμες.
Το φιλοσοφικό, το επιστημονικό, το ηθικό, το πολιτικό, το μεταφυσικό, το λογικό και μία σωρεία άλλων πεδίων, αντιμετωπίζονται με τέτοια ποιότητα σκέψης και οργάνωσης που τον κατέστησαν οδηγό σκέψης και Πολιτισμού τόσο για τον αρχαίο κόσμο όσο και για τους μετέπειτα Χριστιανικό, Αναγεννησιακό και σύγχρονο.
☙
Με τον Αλέξανδρο
Τί δίδαξε λοιπόν επί έξι χρόνια, στον Αλέξανδρο και τους φίλους του; και γιατί αυτά που δίδαξε θεωρήθηκαν τόσο σημαντικά για την διαμόρφωση του Αλεξάνδρου και την μετέπειτα πορεία της ζωής του; καθοριστικά για ολόκληρη την Οικουμένη;
Εδώ, στο Νυμφαίο της Μίεζας, όπου ο Δάσκαλος περιδιάβαζε με τους μαθητές του στα παρόχθια, γεμάτα από πυκνή βλάστηση μονοπάτια, αλλά και στην Πέλλα, η διδασκαλία, οι συζητήσεις, οι ερωτήσεις, ξετύλιγαν την υφή του Κόσμου και το νόημά του, ανεδείκνυαν εκείνες τις αρετές που ανέβαζαν την ζωή στα ανώτατα επίπεδα, ο μεγαλειώδης Ελληνικός Κόσμος ως τρόπος ύπαρξης του Πολίτη και της λειτουργίας της Κοινωνίας. Η ηθική διάσταση των πράξεών μας, η Αρετή, το μέτρο, η χρυσή μεσότης ανάμεσα στα άκρα. Ο Φυσικός κόσμος των φαινομένων και των έμβιων όντων αλλά και η περαιτέρω ματιά στο ‘από πίσω’ της Φύσης, η Μεταφυσική. Περί ψυχής και αθανασίας. Τέλος, το βασίλειο του Λόγου, το περίφημο Όργανο: πέντε βιβλία που ξετυλίγουν και περιγράφουν την λειτουργία της σκέψης και τους σιδηρούς κανόνες της και βέβαια η Ρητορική και η Ποιητική και τόσα άλλα και άλλα που στάλαζαν στην ψυχή του ατίθασου δεκατριάχρονου. Το μυστικό όπλο στην διδασκαλία του Αριστοτέλη ήταν βέβαια ο πνευματικός οδηγός όλου του Ελληνικού Κόσμου, ο Όμηρος. Λέγεται δε από τον Αρριανό (επίσημο βιογράφο του Αλεξάνδρου) ότι ο ίδιος ο Αριστοτέλης είχε αντιγράψει με το χέρι του την Ιλιάδα και την είχε χαρίσει στον νεαρό μαθητή του, ο οποίος δεν την αποχωρήσθηκε ποτέ. Και όταν πάτησε στη Μικρασία στον τάφο του Αχιλλέα πρωτοπήγε και προσκύνησε.
☙
Αλέξανδρος
Γεννήθηκε στην Πέλλα το 356 π.Χ και πέθανε στη Βαβυλώνα το323 π.Χ σε ηλικία 32 ετών. Όταν συναντάται με τον Αριστοτέλη είναι 13 ετών. Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε ότι ένα αγόρι δεκατριών ετών εκείνων των χρόνων δεν έχει καμμία σχέση με έναν σημερινό συνομήλικο. Στα 13 ο Αλέξανδρος ανελάμβανε Αντιβασιλέας της Μακεδονίας λόγω απουσίας του πατέρα του, στα 12 ημέρωνε το αγαπημένο του άλογο, τον Βουκεφάλα, στα 15 κατετρόπωνε εξέγερση και στα 20 μετά την δολοφονία του Φιλίππου αρχιστράτηγου των Ελλήνων, έπαιρνε την Ελλάδα στα χέρια του – πλην Λακεδαιμονίων. Την ίδια ωρίμανση είχαν βεβαίως και οι φίλοι του, μετέπειτα στρατηγοί του. Άλλοι καιροί.
Δεν θα αναφερθώ στις μάχες του και στην ίδρυση της Αυτοκρατορίας του. Ο στρατηλάτης Αλέξανδρος, η ζωή του και η πορεία του στην κατάκτηση του κόσμου της Ανατολής εμπλέκεται μεταξύ ιστορίας και μύθου. Ακόμη και το σημείο της ταφής του παραμένει ένα αίνιγμα. Αυτά είναι λίγο – πολυ γνωστά σε όλους. Αν δεν πέθαινε τόσο νωρίς (και η Ιστορία θα πρέπει να γράφεται και με τα “αν”) φρονώ ότι δεν θα δημιουργείτο καμμία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Αλλά στρατηλάτες και κατακτητές υπήρξαν αρκετοί στην ιστορία της ανθρωπότητας, από τον Τσεγκίς Χαν μέχρι τον Καρλομάγνο και τον Ναπολέοντα, και αυτό που έμεινε απ’ αυτούς είναι οι ιστορίες για τις νίκες και τις κατακτήσεις τους. Γι αυτό εκείνο που ξεχωρίζει και που λάμπει στην ιστορία του Αλέξανδρου είναι η Ηγεμόνευσή του σ’ όλη εκείνη την ανθρωπότητα και ο Πολιτισμός που εμπέδωσε. Λέει ο ποιητής:
…
Κι απ’ την θαυμάσια πανελλήνιαν εκστρατεία,
την νικηφόρα, την περίλαμπρη,
την περιλάλητη, την δοξασμένη
ως άλλη δεν δοξάσθηκε καμιά,
την απαράμιλλη: βγήκαμ’ εμείς
ελληνικός καινούριος κόσμος, μέγας.
Εμείς˙ οι Αλεξανδρείς, οι Αντιοχείς,
οι Σελευκείς, κ’οι πολυάριθμοι
επίλοιποι Έλληνες Αιγύπτου και Συρίας,
κ’οι εν Μηδία, κ’οι εν Περσίδι, κι όσοι άλλοι.
Με τες εκτεταμένες επικράτειες,
με την ποικίλη δράσι των στοχαστικών προσαρμογών.
Και την Κοινήν Ελληνική Λαλιά
ως μέσα στην Βακτριανή την πήγαμεν, ως τους Ινδούς.
Είναι φανερή πίσω από αυτά η επηρεια της διδασκαλίας του Αριστοτέλη. Άλλωστε για τον Αλέξανδρο η σχέση και η αναζήτηση του Δασκάλου είναι δια βίου:
“Δάσκαλε, γράφει ο Αλέξανδρος στον Αριστοτέλη, πώς να κυβερνήσω αυτούς τους ανθρώπους που κατέκτησα;
Και ο Αριστοτέλης απαντά: Προς Δυσμάς, η Φύση είναι άγρια και επικίνδυνη. Πανύψηλα απάτητα βουνά σκεπασμένα διαρκώς από χιόνια, δάση αδιάβατα γεμάτα άγρια θηρία, κρύος καιρός. Οι άνθρωποι εκεί αγωνίζονται σκληρά για να επιβιώσουν. Η λογική πρέπει να προσφέρει διαρκώς λύσεις. Δεν υπάρχει χώρος για συναισθήματα. Οι άνθρωποι εκεί είναι σκληροί και ανελέητοι.Αντιθέτως στην Ανατολή, η ζωή είναι πιό εύκολη, οι άνθρωποι επιβιώνουν με πολύ λιγότερο κόπο. Η φύση τους αγκαλιάζει. Ο ήλιος της Ανατολής χαρίζει σε όλους την ζεστασιά του. Δεν χρειάζεται να καταπονούν την σκέψη τους και όλη τους η συμπεριφορά βασίζεται στα συναισθήματα. Οι άνθρωποι εκεί περνούν εύκολα από την ηρεμία στην συναισθηματική έξαρση.
Εμείς εδώ, έχουμε το μέτρο στη συμπεριφορά μας, ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα. Γι αυτό εμείς, είμαστε εμείς. Αυτό λοιπόν. Έτσι λοιπόν.
Σας ευχαριστώ.
☙
