Β ΜΕΡΟΣ: Η ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ

  Θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε σε αυτό το Δεύτερο Μέρος της ομιλίας τη δραματική υποχώρηση του Ελληνικού μετά την εκδήλωση της τουρκικής επίθεσης την 13.08.1922.

ΔΙΑΤΑΞΗ:

  Μετά το τέλος των επιχειρήσεων στο Σαγγάριο ποταμό, η Στρατιά διέθετε δώδεκα μεραρχίες πεζικού και μία ταξιαρχία ιππικού. Ικανός, επίσης, αριθμός συνταγμάτων και μονάδων της Χωροφυλακής (τότε ήταν στρατιωτικό σώμα) βρίσκονταν στα μετόπισθεν ως μονάδες κατοχής. Αντικειμενικό στόχο αποτέλεσε η εξασφάλιση του συγκοινωνιακού κόμβου του Αφιόν Καραχισάρ, ο οποίος εκείνη την περίοδο είχε μείζονα στρατιωτική σημασία.

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ RealOraiokastro.gr

  Από την 23-05-1922, στη Σμύρνη έφτασε ο νέος Αρχιστράτηγος Γεώργιος Χατζηανέστης. Σε συσκέψεις που έγιναν στην Αθήνα πριν την ανάληψη της Αρχιστρατηγείας, ο Χατζηανέστης, πρότεινε τη σύμπτυξη του μετώπου και την ταυτόχρονη αποδέσμευση των παλαιότερων κλάσεων, έθεσε ακόμη ως όρο, την υπαγωγή της Στρατιάς Θράκης στη Στρατιά της Μικράς Ασίας και τη μετονομασία της σε Δ΄ Σώμα Στρατού. Η κυβέρνηση θεώρησε τη σύμπτυξη ασύμφορή και μη επιτακτική. Ακολούθως, ο Αρχιστράτηγος, μετέβη στη Σμύρνη και άρχισε η επί δεκαπενθήμερο επιθεώρηση του μετώπου, θέτοντας ταυτόχρονα το σχέδιο της σύμπτυξης υπό μελέτη.

 Νευραλγική σημασία είχε η διατήρηση της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ, οι δύο πλευρές της οποίας κάλυπταν τις σιδηροδρομικές γραμμές και τις επικοινωνίες προς τη Σμύρνη και το Εσκί Σεχίρ. Η εξέχουσα αποτελούσε το ασθενέστερο σημείο του μετώπου. Και κύριο μέλημα της Στρατιάς ήταν η διατήρηση της εξέχουσας.

  Το πρώτο σκέλος των ελληνικών δυνάμεων κατευθύνονταν προς βόρεια και κάλυπτε ανατολικά τις περιοχές του Σεϊντί Γαζή και του Εσκί Σεχίρ. Το βόρειο συγκρότημα είχε το στρατηγείο του στο Εσκί Σεχήρ και διέθετε πέντε μεραρχίες πεζικού (Γ΄ Σώμα Στρατού). Το δεύτερο σκέλος κάλυπτε νότια και δυτικά τις συγκοινωνίες προς Σμύρνη και Αφιόν Καραχισάρ. Το στρατηγείο του νοτίου συγκροτήματος βρίσκονταν στο Αφιόν Καραχισάρ (τέσσερις μεραρχίες πεζικού, που συνέθεταν το Α΄ Σώμα Στρατού, συν το Β Σώμα Στρατού στο αριστερό της διάταξης).

  Το σχέδιο σε περίπτωση τουρκικής επίθεσης στο νότιο συγκρότημα, ήταν άμυνα από το Α΄ Σώμα Στρατού και επίθεση (κάθοδος δηλαδή) από το Β΄ Σώμα Στρατού κατά των επιτιθέμενων.

  Αναμφίβολα το σχέδιο των Τούρκων θα ήταν ένα: Επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ, διάσπαση του μετώπου, απομόνωση των ελληνικών δυνάμεων βόρεια (Εσκί Σεχίρ) και κατατρόπωση τους μέσω ελιγμών από εσωτερικές γραμμές. Επιπρόσθετα το πανίσχυρο ελληνικό κέντρο εφοδιασμού του Αφιόν Καραχισάρ, που αποτελούσε τον πιο σοβαρό συγκοινωνιακό κόμβο, ήταν άμεσα εκτεθειμένο στις βολές του τουρκικού πυροβολικού.

  Οι Τούρκοι διέθεταν πέντε μεραρχίες ιππικού και τρεις μεραρχίες πεζικού απέναντι από το βόρειο συγκρότημα, και δέκα μεραρχίες πεζικού και δύο ιππικού απέναντι από το νότιο συγκρότημα. Επιπλέον είχαν τοποθετήσει και δύο μεραρχίες πεζικού στο Μένανδρο. Η μεταφορά του κύριου όγκου των τουρκικών δυνάμεων στο Νότο μετά την επιχείρηση κατάληψης της Άγκυρας από τον ελληνικό στρατό έγινε για τους εξής λόγους:

  Καλύτερες δυνατότητες κάλυψης των ανεφοδιαστικών ενεργειών, καθώς τα διαμερίσματα Ικονίου και Αδάνων είχαν μεγαλύτερη πλουτοπαραγωγική ικανότητα, καλύτερο οδικό δίκτυο, και το γεγονός ότι η σιδηροδρομική γραμμή προς Ικόνιο παρέμενε ανέπαφη (θυμίζουμε ότι το Σεπτέμβρη του 1921 0 Ελληνικός Στρατός είχε καταστρέψει τη σιδηροδρομική γραμμή προς Άγκυρα. Έτσι ουσιαστικά απονευροποίησε το ενδεχόμενο ισχυρής επίθεσης στο Βόρειο Συγκρότημα)

  Ανάγκη κάλυψης της κατεύθυνσης προς Ικόνιο από οποιαδήποτε ελληνική επιθετική ενέργεια. 

Διαχείμαση του τουρκικού στρατού υπό ευνοϊκότερες συνθήκες.

  Δυνατότητα ανάληψης επίθεσης εναντίον του πιο ευπαθούς σημείου του ελληνικού μετώπου: Της εξέχουσας του Αφιόν Καραχισάρ.

  Σχέδιο επί χάρτου, παρέμεινε και η επιχείρηση κατάληψης της Κωνσταντινούπολης, την οποία τόσο καλά είχε μελετήσει και σχεδιάσει ο Χατζηανέστης. Μετά το διπλωματικό αδιέξοδο η κυβέρνηση πίστευε ότι με την κατοχή ή με την απειλή κατάληψης Κωνσταντινούπολης, θα εξανάγκαζε τους Συμμάχους να πάρουν γρήγορες αποφάσεις.

  Συγκροτήθηκαν δύο μεραρχίες από θρακικές και μικρασιατικές μονάδες. Μέγα λάθος αποτελεί η πεποίθηση ότι η κατάρρευση του μετώπου οφείλετω στη μεταφορά των δυνάμεων στη Θράκη, σύμφωνα με την Επίτομη Ιστορία της εκστρατείας στη Μικρά Ασία (1919-22) της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού. Γιατί:

  Το 63ο Σύνταγμα Πεζικού ,ανακλήθηκε τον Αύγουστο στον τομέα του Μενάνδρου πριν ολοκληρώσει την αναχώρηση του ,εξαιτίας της επικείμενης εκεί τουρκικής επίθεσης.

Το 62ο Σύνταγμα Πεζικού ανακλήθηκε και παρέμεινε στη Σμύρνη.

  Ουσιαστικά αποσύρθηκαν έντεκα τάγματα και πέντε πυροβολαρχίες, από αυτές στα Α΄ και Β΄ Σώματα Στρατού (που δέχτηκαν το κύριο βάρος της τουρκικής επίθεσης), ανήκαν μόλις τέσσερα τάγματα και τρεις πυροβολαρχίες.

   Η έναρξη της επιχείρησης σχεδιάστηκε για την 16-07-1922, όμως τελικά δεν έγινε ποτέ, καθώς οι Μεγάλες Δυνάμεις την απαγόρευσαν αυστηρά. Έτσι η Ελλάς στερήθηκε μιας τεράστιας πολιτικής και στρατιωτικής επιτυχίας. Η κατάληψη της Βασιλίδος των πόλεων:

  Θα αύξανε τις διαπραγματευτικές δυνατότητες της χώρας για ειρηνική επίλυση.

 Θα εξοικονομούνταν αρκετές δυνάμεις για την απόκρουση της επακολουθούμενης τουρκικής επίθεσης τον Αύγουστο του 1922.

  Θα εκτόξευε το ηθικό του ελληνικού έθνους και του ελληνικού στρατού εκείνες τις κρίσιμες μέρες.

Η ΕΠΙΘΕΣΗ ΣΤΟ ΑΦΙΟΝ.

  Η κύρια τουρκική επίθεση ξεκίνησε στις 05:00 τα χαράματα της 13.08.1922, με καταιγιστικό βομβαρδισμό εναντίων ολόκληρου του ελληνικού μετώπου. Με βολές ακριβείας, τα ελληνικά χαρακώματα ανασκάφτηκαν τελείως από τους Τούρκους. Οι δυνάμεις των χαρακωμάτων αποδεκατίστηκαν στην κυριολεξία, ενώ το κύριο βάρος του βομβαρδισμού, έπεσε από την αρχή στον τομέα της 1ης μεραρχίας και στις προωθημένες θέσεις της 6ης που ήταν παρατεταγμένες στην εξέχουσα.

  Επρόκειτο για ένα σφοδρότατο και αποτελεσματικό βομβαρδισμό, που μέχρι τότε όμοιος του δεν είχε ξανασυμβεί στο μικρασιατικό μέτωπο. Το ελληνικό πυροβολικό παρά το ότι ήταν κατανεμημένο σε όλο το μέτωπο, αδυνατούσε να αντιδράσει αποτελεσματικά. Το τουρκικό πυροβολικό ήταν συντριπτικά υπέρτερο σε βλήματα, και με την ενίσχυση που είχε λάβει από Γάλλους, Ιταλούς και Σοβιετικούς διέθετε 1000 βλήματα ανά πυροβόλο, την ώρα που οι Έλληνες διέθεταν 100 ανά πυροβόλο. Ο επιτυχής, αυτής της πρώτης ώρας, βομβαρδισμός του εχθρού υπήρξε καταλυτικός για τις μετέπειτα εξελίξεις.

  Στις 06:00 ξεκινά η επίθεση του τουρκικού πεζικού. Οι Τούρκοι εκμεταλλεύονται τα κενά και διεισδύουν στα μέτωπα της 1ης και 4ης μεραρχίας. Η θέση της 1ης μεραρχίας καθίσταται από την αρχή δυσχερής, ταυτόχρονα παρενοχλείται από το τουρκικό ιππικό στα νώτα και τα πλευρά της. Αυτά γίνονται στη μία πλευρά της εξέχουσας, στην άλλη, στον τομέα της 7ης μεραρχίας επικρατεί σχετική ηρεμία. Εκεί οι Τούρκοι πραγματοποιούν δευτερεύουσες επιθέσεις για να παραπλανήσουν τα ελληνικά στρατεύματα.

  Η 5η μεραρχία, στις 08:30 διατάσετε από το στρατηγό Τρικούπη, που ηγείται του Α΄ Σώματος Στρατού, να επιτεθεί και να ανακαταλάβει τις θέσεις που είχαν χαθεί. Ο Δημαράς, διοικητής της 4ης μεραρχίας έχει διαπιστώσει ότι η προσπάθεια του εχθρού στρέφονταν κατά του δεξιού της, έτσι ώστε να καταλάβει το ελληνικό κέντρο αντίστασης του Καμελάρ (που βρισκόταν μέσα στην εξέχουσα), καθώς επίσης και το κενό μεταξύ των δύο μεραρχιών, δηλαδή 1ης και 4ης , έτσι ώστε να τις απειλήσει και από τις δύο πλευρές. Συγκεκριμένα, ζητά να ενισχυθεί το δεξιό της από το απόσπασμα Πλαστήρα, δηλαδή το 5/42 σύνταγμα Ευζώνων, του οποίου τα δύο από τα τρία τάγματα βρίσκονταν στο στρατηγείο, πίσω από το χαμό που γινόταν, ενώ το τρίτο χρησιμοποιούνταν στο Αφιόν, ως φρουρά της πόλης. Μαζί με το 5/42 ήταν και η 13η μοίρα ορεινού πυροβολικού.

  Η όλη στάση του πλαστήρα σε εκείνη την κρίσιμη στιγμή προκαλεί ορισμένα ερωτηματικά. Ο Πλαστήρας έφτασε στο σημείο μαζί με δύο τάγματα, διέθεσε τις δυνάμεις του για την αποφυγή διεισδύσεων, προπαρασκεύασε την αντεπίθεση, όμως δεν επιτέθηκε ποτέ… Ο Πλαστήρας αναμφίβολα ήταν ένας από τους πιο δραστήριους αξιωματικούς κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής εκστρατείας. Η φιλοβενιζελική κριτική δικαιολόγησε τον Πλαστήρα, προτάσσοντας το επιχείρημα ότι η επίθεση θα ήταν μάταιη και θα οδηγούσε στην διάλυση της νευραλγικής μονάδας του. Από την άλλη η αντιβενιζελική κριτική του προσάπτει βαριές κατηγορίες, και του αποδίδει ευθύνη μέχρι και για την κατάρρευση του μετώπου. Τα συμπεράσματα πάλι δικά σας. Πρέπει να σημειωθεί ότι μέχρι εκείνη τη στιγμή οι ελληνικές δυνάμεις συνέτριβαν με σθεναρή αντίσταση όλες τις τουρκικές επιθέσεις. 

  Εντωμεταξύ η κατάσταση της 1ης μεραρχίας έχει επιδεινωθεί. Ο Τρικούπης διατάσει, όπως προαναφέραμε, την 7η μεραρχία να κινηθεί και να ενισχύσει την 1η. Στις 10:30 το Α΄ Σώμα Στρατού λαμβάνει αίτημα από όσες δυνάμεις ήδη εμπλέκονταν, να κινήσει μονάδες ώστε να καλυφθούν τα κενά μεταξύ των μεραρχιών. Στη δυτική πλευρά του μετώπου η κατάσταση παραμένει χωρίς αλλαγή, επικρατεί η ίδια ηρεμία. Οι μονάδες όμως της 2ης μεραρχίας έχουν πέσει στην παγίδα των Τούρκων. Έχουν απλωθεί αρκετά για να αντιμετωπίσουν τις τουρκικές παραπλανητικές επιθέσεις. Έτσι όταν στις 12:00 λαμβάνουν τηλεγραφική διαταγή από το Σώμα, ώστε να επιχειρήσουν αντεπίθεση προς ενίσχυση της 1ης μεραρχίας, αδυνατούν γιατί έχουν απλωθεί σε μεγάλο εύρος εξαιτίας των παραπλανητικών επιθέσεων του εχθρού.

  Μέχρι το μεσημέρι, οι Τούρκοι έχουν επιτύχει τους αντικειμενικούς τους στόχους. Το βασικότερο είναι ότι οι Τούρκοι έχουν καταλάβει τη θέση του Καγιάντιπι, σημείου στήριξης μεταξύ 1ης και 4ης μεραρχίας. Δυστυχώς το τάγμα που βρισκόταν εκεί, έφυγε άτακτα εγκαταλείποντας βαρέα όπλα και πεδινά πυροβόλα. Αυτό συνέβη εξαιτίας της ευστοχίας του τουρκικού πυροβολικού. Μάλιστα οι Τούρκοι επεκτείνονταν δυτικότερα, με αποτέλεσμα να διαγραφεί σοβαρότερος κίνδυνος για την 1η μεραρχία.

Εκτιμώντας την κατάσταση ο Τρικούπης, θέτει σε εφαρμογή το βασικό σχέδιο της Στρατιάς: Την επίθεση του Β΄ Σώματος Στρατού, όπως προαναφέραμε, προς ανατροπή των επιτιθέμενων τουρκικών δυνάμεων. Ζητά από την 9η μεραρχία του Δευτέρου Σώματος, που βρίσκεται βορειότερα, να ενισχύσει επιτιθέμενη τις 1η και 4η μεραρχίες. Στέλνει, άμεσα, στο σιδηροδρομικό σταθμό του Ντουγκέρ όλους τους διαθέσιμους συρμούς για τη γρήγορη μεταφορά της 9ης . Η κατάσταση για την 1η μεραρχία είναι δραματική. Αναγκαστικά οργανώνεται και πραγματοποιείται αντεπίθεση από την ίδια την 1η μεραρχία. Αποκαθίσταται η τηλεφωνική επικοινωνία και τοποθετούνται πυροβόλα σε κατάλληλες θέσεις. Η αντεπίθεση πραγματοποιείται με ορμή από πέντε τάγματα και ανακαταλαμβάνεται η περιοχή, όπου όπως προαναφέραμε, είχαν εγκαταλειφτεί τα πυροβόλα όπλα, τα οποία ξαναπαίρνονται άθικτα. Οι Τούρκοι υποχωρούν με μεγάλη φθορά. Διεξάγεται σκληρός αγώνας. Τα ελληνικά τάγματα κρατιούνται στις θέσεις τους, με βαριές απώλειες. Δε λειτουργεί όμως το βασικό σχέδιο απόκρουσης των Τούρκων, η επιθετική δηλαδή ενέργεια του Δευτέρου Σώματος.

  Στις 14:00 οι Τούρκοι αντεπιτίθενται και ανακαταλαμβάνουν κάποιες θέσεις. Την ίδια στιγμή 2.000 Τούρκοι ιππείς πλησιάζουν επικίνδυνα τη σιδηροδρομική γραμμή, γεγονός εξαιρετικά επικίνδυνο για τα νώτα και τα πλευρά της 1ης και της 4ης μεραρχίας. Στις 3 το μεσημέρι διακόπτεται η τηλεφωνική και σιδηροδρομική επικοινωνία με τη Σμύρνη. Μόλις την 23:30, το στρατηγείο του Αφιόν ενημερώνεται ότι ο σιδηροδρομικός σταθμός του Κιουτσιούκ Κιόϊ είναι περικυκλωμένος από το τουρκικό ιππικό και αμύνεται απελπισμένα. Από αυτό το σημείο, θα αρχίζει να διαφαίνεται, η συμβολή του ιππικού στην τουρκική νίκη. Με αλλεπάλληλες επιθέσεις στα νώτα και στα πλευρά των ελληνικών δυνάμεων, οι Τούρκοι ιππείς κατορθώνουν να αποδιοργανώσουν τις μονάδες μας.

  Η 7η  μεραρχία πλησιάζει, στις 14:15 και ενώνεται με την 1η και την 4η ώστε να εξασφαλίσει τα νώτα τους. Από το απόγευμα ως το βράδυ η 4η μεραρχία διεξάγει σφοδρότατο αγώνα, καθώς δέχεται επιθέσεις από ισχυρές τουρκικές δυνάμεις τις οποίες αποκρούει με επέμβαση πια των εφεδρειών της, και με τη βοήθεια του 5/42 του Πλαστήρα, ο οποίος επιτέλους έχει ενεργοποιηθεί. Μέχρι το βράδυ η 4η έχει εξαντλήσει όλες τις εφεδρείες της. Το βράδυ πραγματοποιείται και μια ισχυρή τουρκική επίθεση ώστε να καταληφθεί ο Πριονοειδής Βράχος, μία από τις ισχυρότερες ελληνικές αμυντικές θέσεις κοντά στο Αφιόν. Η επίθεση αποκρούεται από τις ελληνικές δυνάμεις με σημαντικές όμως απώλειες.

  Βορειότερα, από τις 01:30 διεξάγονται αντεπιθέσεις από τον Ελληνικό Στρατό για ανακατάληψη θέσεων, με μερική επιτυχία, ενώ ταυτόχρονα αποκρούονται τουρκικές επιθέσεις. Κατά τη διάρκεια της νύχτας ζητούνται απελπισμένα ενισχύσεις από το Β΄ Σώμα Στρατού. Το Γενικό Στρατηγείο της Σμύρνης, μη εκτιμώντας την κατάσταση ορθά, προσπαθεί να πάρει τον έλεγχο των επιχειρήσεων, και ενημερώνει ότι πλέον δε θα μετακινείται καμία μονάδα χωρίς την έγκριση της. Μη έχοντας σαφή εικόνα η Σμύρνη θεωρεί ότι ο εχθρός δεν έχει εκδηλώσει με σαφήνεια τις προθέσεις του. Η Στρατιά αποφασίζει ότι πρέπει να επιτεθεί ολόκληρο το Β Σώμα Στρατού, ενώ μέχρι τότε στέλνονταν τμηματικά δυνάμεις του, για ενίσχυση του Α΄ Σώματος Στρατού, που εκείνες τις ώρες κλονίζονταν, καθώς έπρεπε να κρατήσει ολόκληρο το μέτωπο. Η επίθεση ολόκληρου του Δευτέρου Σώματος όμως απαιτούσε προπαρασκευή δύο ημερών, χρονικό διάστημα που τελικά όμως αποδείχθηκε μοιραίο…

  Ένα σύνταγμα της 9ης μεραρχίας του Β΄ Σώματος έπρεπε εκείνες τις ώρες να ενισχύσει οπωσδήποτε την 1η και την 4η μεραρχία. Οι διοικητές αποφασίζουν να αυτενεργήσουν, πλην όμως καθυστερούν. Στέλνονται τηλεγραφήματα στο Γενικό Στρατηγείο της Σμύρνης, που δεν φτάνουν ποτέ, καθώς οι τηλεγραφικές επικοινωνίες έχουν διακοπεί εξαιτίας της δράσης του τουρκικού ιππικού στα μετόπισθεν.

  Το Στρατηγείο της Σμύρνης έχει την πεποίθηση ότι το μέτωπο παραμένει ακλόνητο, και ότι την μεθεπομένη, θα εκδηλωθεί ισχυρή και αδυσώπητη επίθεση από το Β΄ Σώμα Στρατού που θα φέρει την κατάσταση υπό έλεγχο. Έτσι λοιπόν αναφέρει στην Αθήνα ότι η μάχη εξελίσσεται ομαλά.

  Επτακόσια, όμως, χιλιόμετρα ανατολικότερα η 1η και η 4η μεραρχία περιμένουν στους τομείς τους τουρκική επίθεση μέχρι τα χαράματα της 14ης Αυγούστου, η οποία όμως δεν εκδηλώνεται, γεγονός που τσακίζει τα νεύρα του έμψυχου δυναμικού των μονάδων.

 

Η ΔΙΑΡΡΗΞΗ ΤΟΥ ΜΕΤΩΠΟΥ.

  Τα ξημερώματα της 14 ης Αυγούστου οι Τούρκοι, με ισχυρές δυνάμεις επιτίθενται στην 1η μεραρχία, η οποία είναι ήδη σε δεινή θέση. Η μεραρχία χρησιμοποιεί πλέον όλες τις δυνάμεις της αλλά και αυτές της 7ης , που προορίζονταν για αντεπίθεση, σε αμυντική διάταξη. Οι σημαντικές απώλειες ειδικά σε αξιωματικούς και η δράση του τουρκικού ιππικού στα μετόπισθεν, ρίχνουν κατακόρυφα το ηθικό. Από εκείνο το σημείο ξεκινούν οι διαρροές προς τα πίσω.

  Ορισμένοι φυγάδες ριψάσπιδες, αρχίζουν να εγκαταλείπουν τα όπλα και τον μέχρις εσχάτων αγώνα, που διεξάγει το σύνολο των μονάδων οι οποίες εμπλέκονται μέχρι τότε. Κατευθύνονται προς το Αφιόν νομίζοντας ότι εκεί υπάρχει ασφάλεια. Κανείς δε βρέθηκε να τουφεκίσει ειδικά αυτούς τους πρώτους. Ολόκληρο το Πρώτο Σώμα πάσχιζε να συγκρατήσει την τουρκική λαίλαπα, την ώρα που αυτά τα σκουλήκια παρατούσαν τα όπλα και έτρεχαν νομίζοντας ότι θα γλιτώσουν. Εξαιτίας του σφοδρού αμυντικού αγώνα θα ματαιωθούν όλες οι αντεπιθέσεις και θα αρχίσουν λυσσαλέες τουρκικές επιθέσεις.

  Μέχρι την 13:00 η τουρκική επίθεση ανατρέπει όλους τους αμυντικούς σχηματισμούς στο κέντρο της αντίστασης. Οι αμυνόμενοι δεν μπορούν να κρατηθούν ούτε στη δεύτερη γραμμή των χαρακωμάτων και αρχίζει η άτακτη υποχώρηση. Κάποιες εφεδρείες προορισμένες να αντεπιτεθούν, παρασύρονται από τους φυγάδες και τους ακολουθούν. Στις 14:00 οι φυγάδες της 1ης μεραρχίας με σύγχυση και αταξία, κατευθύνονται προς την πεδιάδα του Μπαλ Μαχμούτ. Μάταια ο διοικητής προσπαθεί να τους συγκρατήσει στα τελευταία κράσπεδα των βορείων υψωμάτων, ώστε να ανασυνταχθούν. Αν οι Τούρκοι περάσουν στην πεδιάδα το μέτωπο θα έχει διαρραγεί. Όλες οι ανακαταληφθείσσες ελληνικές θέσεις περνάν οριστικά στα χέρια των Τούρκων.

  Η 4η μεραρχία από το πρωί κρατούσε τις θέσεις της, παρόλαυτα οι Τούρκοι κατέλαβαν τον Πριονοειδή βράχο και το ύψωμα 1310. Έτσι ο δρόμος τους για ο Αφιόν Καραχισάρ έχει ανοίξει. Μάταια ο Πλαστήρας προσπαθεί να ανακαταλάβει το 1310 με ένα τάγμα, μήπως και σωθεί το Αφιόν. Αναγκάζεται να υποχωρήσει αντιμετωπίζοντας υπέρτερες δυνάμεις. Χάνονται πολλοί από το τάγμα του. Τελικά συμπτύσσεται εγκαταλείποντας τα ορεινά πυροβόλα.

  Η διείσδυση των Τούρκων μεταξύ 1ης και 4ης μεραρχίας επιτυγχάνεται απόλυτα, και το Αφιόν έτσι γίνεται πόλη πρώτης γραμμής. Ένα σύνταγμα πεζικού έφτασε σιδηροδρομικώς στις 08:30, διατάσσεται άμεσα να κινηθεί ώστε να αποτρέψει την κάθοδο των Τούρκων στην κοιλάδα και στην πόλη. Διατίθεται ένα ακόμη σύνταγμα της 12ης μεραρχίας. Δε θα προφτάσουν όμως, αυτοί οι τελευταίοι, να καταλάβουν τις θέσεις τους, γιατί θα τους προλάβουν οι εξελίξεις…

  Στις 09:00 το Α΄ σώμα Στρατού ζητά απεγνωσμένα εμπλοκή όλων των δυνάμεων του Β΄ και του Γ΄ Σώματος. Το Β΄ Σώμα ακόμη οργανώνονταν, ενώ το το Γ΄ Σώμα Στρατού ενημερώνει θα μπορέσει να εκτελέσει αντεπίθεση μόλις τις πρωινές ώρες της 16.08.1922, δηλαδή δύο ημέρες μετά. Υπό το φάσμα της διάρρηξης του μετώπου οι διοικητές επικοινωνούν τηλεφωνικά μεταξύ τους, και αποφασίζουν να διαθέσουν ολόκληρη την 9η μεραρχία για ενίσχυση της 4ης . Το Γενικό Στρατηγείο εγκρίνει και αποφασίζει να επιτεθεί και η 12η μεραρχία. Είναι ήδη όμως αργά.. Οι Τούρκοι προελαύνουν πλέον στην πεδιάδα και οι πρώτες βόμβες πέφτουν στο σιδηροδρομικό σταθμό του Αφιόν.

  Ο Τρικούπης εκτιμά την κατάσταση, και διαπιστώνει ότι περεταίρω αντίσταση είναι αδύνατη. Στις 10:30 διατάσσει σύμπτυξη. Οι μεραρχίες θα έπρεπε, κατά την οπισθοχώρηση, να έχουν επαφή μεταξύ τους, τα νοσοκομεία να εκκενωθούν και να μεταφερθεί το υλικό. Ένας λόχος σκαπανέων, μέσα στο Αφιόν, αναλαμβάνει την καταστροφή όσων υλικών δεν μπορούν να μεταφερθούν. Η 12η και η 4η μεραρχία ενημερώνονται για τη σύμπτυξη, όχι όμως και η 1η , καθώς οι έφιπποι αγγελιοφόροι που μετέφεραν την διαταγή εξαφανίζονται. Ενημερώνεται παράλληλα το Β΄ Σώμα Στρατού και η Σμύρνη.

  Μέσα στην πόλη προκαλείται πανικός. Έντρομοι οι Έλληνες και οι Αρμένιοι μπλέκονται ανάμεσα στο στρατό και αρχίζουν να τον ακολουθούν, δυσχεραίνοντας με αυτόν τον τρόπο την κίνηση των στρατιωτικών μονάδων. Μέσα στη γενική σύγχυση χάνεται και ο μοναδικός ασύρματος του Α΄ Σώματος. Κατά λάθος φορτώνεται σε τρένο για το Εσκί Σεχίρ. Έτσι τις επόμενες πολύτιμες ώρες ως και το απόγευμα της 15.08.1922 (οπότε και εξυπηρετείται από τον ασύρματο του Β΄ Σώματος) το Σώμα χάνει την απευθείας επικοινωνία με τις μεραρχίες του. Η κατεύθυνση των δυνάμεων μετά την εκκένωση του Αφιόν Καραχισάρ είναι η παλιά οχυρωμένη γραμμή του Τουμλού Μπουνάρ…

  Ο διοικητής της 1ης μεραρχίας αγνοεί τη διαταγή σύμπτυξης όπως προειπώθηκε. Σύγχυση, επίσης, επικρατεί ειδικά στα όρια μεταξύ 1ης και 4ης μεραρχίας, καθώς δεν υπάρχει γραπτή διαταγή ώστε να καθορίζει τις λεπτομέρειες της αναδίπλωσης. Εξαιτίας της διαμορφωθείσας κατάστασης και της διαρροής φυγάδων, αναγκάζεται να διατάξει σύμπτυξη προς τη δεύτερη γραμμή άμυνας: Μπαλ Μαχμούτ-Αϊβαλί. Για δύο λόγους:

1 Για να μπορέσει να κερδίσει χρόνο και να επιτύχει ανασύνταξη των μονάδων.

1 Να αποφύγει την κύκλωση.

2 Η κίνηση των σχηματισμών, αν και δεν παρενοχλείται προς το παρόν από τουρκικές δυνάμεις, γίνεται δύσκολη και βραδύτατη εξαιτίας του μεγάλου συνωστισμού, τον οποίον προκαλούν αυτοκίνητα, πλήθος τρομοκρατημένων χριστιανών αλλά και αγέλες ζώων που μπλέκονται τώρα με το στρατό. Η μεταφορά βαρέως πυροβολικού δεν είναι δυνατή έτσι αναγκαστικά καταστρέφονται αρκετά πυροβόλα.

  Το Β΄ Σώμα Στρατού, το οποίο έπρεπε να ανασυνταχτεί και να επιτεθεί στους Τούρκους, που επιτίθονταν στο Αφιόν Καραχισάρ, ανέφερε στο στρατηγείο της Σμύρνης ότι εάν εκκενωθεί το Αφιόν Καραχισάρ η σχεδιαζόμενη, και σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο αντεπίθεση, θα είναι αδύνατη. Ο Φράγκου θα τηλεγραφήσει στη Σμύρνη ότι αναγκαστικά θα συμπτυχθεί και αυτός, εφόσον συμπτύσσεται το Α΄ Σώμα Στρατού.

  Ο Αρχιστράτηγος, παρά την έντονη διαφωνία του επιτελείου του, διατάσει αντεπιθέσεις και διεκδίκηση του εδάφους βήμα προς βήμα. Απαγορεύει την εις βάθος υποχώρηση, ενέργεια η οποία ήταν επιβεβλημένη, εξαιτίας της κατάστασης που είχε διαμορφωθεί. Ο Τρικούπης, φύσει πειθαρχικός, επηρεάζεται. Με, σπουδή είχε αποφασίσει τη σύμπτυξη στο Τουμλο Μπουνάρ. Η διαταγή που έχει λάβει είναι αδύνατο να εφαρμοστεί, ειδικά ως προς τις αντεπιθέσεις βόρεια του Αφιόν Καραχισάρ. Η εξέχουσα είχε πλήρως εγκαταλειφτεί. Τις ίδιες ώρες το Γ΄ Σώμα Στρατού εξακολουθούσε να βρίσκεται συγκεντρωμένο στην περιοχή Σεϊντί Γαζί-Εσκί Σεχίρ, ενώ η Ανεξάρτητη Μεραρχία ήταν συγκεντρωμένη στο Ακ Ιν περιμένοντας διαταγές.

  Οι Τούρκοι έχουν τώρα αντικειμενικό στόχο να καθηλώσουν τις ελληνικές δυνάμεις, ώστε να μη συμπτυχθούν προς την Κιουτάχεια και τη Σμύρνη. Το Ιππικό τους, διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο με επιθέσεις στα νώτα των ελληνικών δυνάμεων. Ενώ το Γ΄ Σώμα Στρατού, ξεκινά την υποχώρηση του προς την Κιουτάχεια μπροστά στις συγκεντρωμένες τουρκικές δυνάμεις.

 

Η ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ ΣΤΟ ΤΟΥΜΛΟΥ ΜΠΟΥΝΑΡ

  Την 15-08-1922 η Στρατιά θέτει το Β΄ Σώμα Στρατού και την Ανεξάρτητη Μεραρχία στις διαταγές του Τρικούπη. Η εντολή που δίνεται στο Γ΄ Σώμα Στρατού είναι να κρατήσει το Εσκί Σεχίρ, διαταγή όμως η οποία θα μείνει ανεφάρμοστη. Ταυτόχρονα έπρεπε να κρατηθούν οι επικοινωνίες προς τη Σμύρνη.

  Ο Αρχιστράτηγος Χατζηανέστης δείχνει ότι αρχίζει να αντιλαμβάνεται την κατάσταση. Ήταν όμως αργά… Κάτι τέτοιο έπρεπε να συμβεί λίγες μέρες πριν αρχίσει η επίθεση ή τουλάχιστον μόλις είχε ξεκινήσει.

  Ο Τρικούπης διατάσει την Ανεξάρτητη Μεραρχία να κινηθεί από το Ακ Ιν προς το Τουμλού Μπουνάρ, και να ενωθεί με το Α΄ Σώμα Στρατού. Η διαταγή δε μεταβιβάζεται και έτσι η μεραρχία, οποία θα γράψει τις επόμενες μέρες ένα χρυσό έπος, σώζεται από βέβαιο χαμό. Η υλοποίηση της διαταγής αυτής θα σήμαινε και την καταστροφή της. Η Ανεξάρτητη Μεραρχία από το σημείο αυτό και μετά, θα πραγματοποιούσε ένα μοναδικό άθλο στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία.

  Οι Τούρκοι πραγματοποιούν ισχυρές επιθέσεις με μεγαλύτερη λύσσα, οι περισσότερες από αυτές αποκρούονται. Ο Φράγκου με το Δεύτερο Σώμα φτάνει πρώτος στο Τουμλού Μπουρνάρ. Την ίδια ώρα, ο Τρικούπης διατάσσεται από τη Στρατιά, να καταλάβει επίσης αμυντικές θέσεις στην ίδια πόλη. Τίποτα όμως δε λειτουργεί σωστά. Η συγκεκριμένη διαταγή δε φτάνει ποτέ στο στρατηγό Τρικούπη. Παρόλαυτα οι μεραρχίες του Α΄ Σώματος Στρατού συνεχίζουν την πορεία τους προς το Τουμλού Μπουνάρ, επιμένοντας να προχωρούν προς τους αντικειμενικούς τους στόχους, με σαφή εντολή όπου βρουν τον εχθρό να τον χτυπήσουν αποφασιστικά. Οι Τούρκοι αντιλαμβάνονται, όπως είναι φυσικό, τις προθέσεις του ελληνικού στρατού, και διατάσσουν άμεση κατάληψη του Τουμλού Μπουρνάρ, πριν ο ελληνικός στρατός, που έχει διασπαστεί, καταφέρει να φτάσει εκεί.

  Στις 16-08-1923, ο Τρικούπης βρίσκεται σε κίνηση με τις μονάδες του προς το Τουμλού Μπουρνάρ. Η κίνηση αυτή εκτελείται με καθυστέρηση, καθώς οι διαταγές του αργούν να φτάσουν στις μεραρχίες. Παράλληλα, ισχυρές τουρκικές δυνάμεις προελαύνουν και περισφύγγουν την Ομάδα Τρικούπη, καθώς είναι υπέρτερες. Από τις 08:00 το πρωί αρχίζουν σφοδρές μάχες στο Χαμούρ Κιόϊ και στο Ίμπουλακ. Ο Τρικούπης διατάσει απεγνωσμένα απαγκίστρωση και σύμπτυξη δυτικότερα. Γίνονται μάχες σώμα με σώμα. Σε πολλές περιπτώσεις οι Τούρκοι αποκρούονται, όμως μόλις φτάνει οι νύχτα η Ομάδα Τρικούπη είναι σχεδόν περικυκλωμένη.

  Η Ομάδα Φράγκου, από την άλλη, με το αριστερό της να καλύπτεται από τον Πλαστήρα την ίδια ώρα αμύνεται σθεναρά στο Τουμλού Μπουνάρ, καθώς οι Τούρκοι επιτίθενται εκεί κατά κύματα από τις 10:00 το πρωί. Ο Πλαστήρας διατυπώνει την άποψη για άμεση επίθεση ανατολικά ώστε να συνδεθούν με τον Τρικούπη. Ο στρατηγός Φράγκου συμφωνεί, όμως η επίθεση αναβάλλεται για μισή ώρα ώστε να εκτιμηθεί η κατάσταση. Η μικρή αυτή αναβολή στέκεται αρκετή ώστε να ματαιωθεί η αντεπίθεση. Οι Τούρκοι καταφέρνουν και καταλαμβάνουν την ενδιάμεση περιοχή, και έτσι τα δύο σώματα στρατού διασπώνται οριστικά. Αν η προαναφερόμενη αντεπίθεση επιτύχαινε, οι ελληνικές δυνάμεις θα ενώνονταν στο Τουμλού Μπουνάρ.

  Ο Φράγκου τώρα βλέπει την κατάσταση να γίνεται απειλητική στο Τουμλού Μπουρνάρ, και διατάσει σύμπτυξη πιο δυτικά, εγκαταλείποντας έτσι οριστικά την πόλη και το Α΄ Σώμα Στρατού.

 

Η ΑΙΧΜΑΛΩΣΙΑ ΤΟΥ Α΄ ΣΩΜΑΤΟΣ ΣΤΡΑΤΟΥ.

  Στο Σάλκιοϊ, στις 17-08-1922, οι στρατηγοί Τρικούπης και Διγενής καλούν τους διοικητές των μεραρχιών του Α΄ Σώματος για σύσκεψη. Ο Τρικούπης επιμένει ότι θα πρέπει να συνεχίσουν την πορεία τους προς το Τουμλού Μπουνάρ, από την άλλη οι μέραρχοι ζητούν να συνεχίσουν άμεσα προς το Αλή Βεράν. Παρούσες είναι πια και η 13η με την 9η μεραρχία που παρουσιάζουν συνοχή, πειθαρχία και πολυάριθμο προσωπικό.

  Στην περιοχή, όμως, έχουν συρρεύσει και 10-15.000 άνδρες, διαφόρων διαλυμένων από τις προηγούμενες μάχες μονάδων, με χαμηλό ηθικό, οι περισσότεροι χωρίς εξάρτυση και εξοπλισμό. Οι ασύρματοι είναι χαλασμένοι, τα τρόφιμα εξαντλημένα και τα πυρομαχικά περιορισμένα.

  Τούρκικες φάλαγγες προλαβαίνουν και καταλαμβάνουν το Αλή Βεράν. Ο Τρικούπης διαπιστώνει ότι με την κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει οι μονάδες του δε μπορεί να αναπτύξει πια επιθετική δραστηριότητα. Αποφασίζει καθυστερημένα να προχωρήσει προς το Αλή Βεράν. Είναι όμως αργά. Πιθανολογεί ότι ο δρόμος Σαλκ Κιόϊ-Αλή Βεράν είναι ο μόνος ανοιχτός. Χάνονται πολύτιμες ώρες. Επιχειρεί να ενεργήσει αναγνώριση προς το Τουμλού Μπουνάρ. Στέλνει μια ιππιλαρχία, που περιπλανείται στα δάση και δε γυρίζει ποτέ. Πριν χαθούν συναντούν τον Πλαστήρα, ο οποίος ενημερώνεται για την κατάσταση του Τρικούπη.

  Ο Πλαστήρας στέλνει ένα έφιππο απόσπασμα του 5/42 συντάγματος με τον ανθυπολοχαγό Καραμάνη, να συναντήσει τον Τρικούπη και να του προτείνει οδό σωτηρίας προς το Τουμλού Μπουνάρ. Ο Τρικούπης απορρίπτει και ξεκινά για το Αλή Βεράν, εκεί όμως τον περιμένουν έξι τουρκικές μεραρχίες ιππικού και μία πεζικού. Αναγκάζεται να δώσει μάχη. Όσα Γενναία Ελληνόπουλα κρατούσαν όπλο στο Αλή Βεράν θα πολεμήσουν, χωρίς κανένα σχέδιο, για την επιβίωση τους, ως την επέλευση της νύχτας. Τη νύχτα θα προσπαθήσουν να φύγουν ως το Μπανάζ για να σωθούν.

  Σε ένα στενό χώρο συνωστίζονται 20.000 Έλληνες κάτι που δυσχεραίνει το έργο του πυροβολικού μας. Οι Τούρκοι βάλλουν με τρομερή αποτελεσματικότητα, προκαλώντας τρομερές απώλειες. Τα αυτοκίνητα τυλίγονται στις φλόγες και αναφλέγονται προκαλώντας βαριές απώλειες και στους αμάχους που έχουν προσκολληθεί στο στρατό. Οι τουρκικές φάλαγγες που έχουν ενισχυθεί περεταίρω, αρχίζουν να επιτίθενται. Τα ελληνικά τμήματα πολεμούν γενναία. Ο Πλαστήρας στέλνει τότε εκ νέου αγγελιοφόρο και προτείνει στον Τρικούπη διαφυγή από μια ημιονική οδό, δηλαδή από ένα γαϊδουρόδρομο). Ο Τρικούπης απορρίπτει πάλι, γιατί στερείται τελείως τροφίμων και πυρομαχικών. Δε θα ήταν δυνατόν να διαφύγουν από αυτή την οδό χωρίς ανεφοδιασμό και ειδικά με τη μακρά φάλαγγα των οχημάτων πυροβολικού. Η κατάσταση είναι απελπιστική…

  Φτάνει η νύχτα… Στις 20:30 αρχίζει η φυγή προς τα δυτικά από ένα δρόμο που ήταν ελεύθερος. Χωρίζονται σε τρεις φάλαγγες και κινούνται δυτικά. Τρικούπης και Διγενής αιχμαλωτίζονται μαζί με χιλιάδες άλλους. Αρκετοί όμως σώζονται. Δύο στρατηγοί του Ελληνικού Στρατού πλέον βρίσκονται στα χέρια των Τούρκων, μάλιστα ο Τρικούπης ενημερώνεται από τον Κεμάλ Αττατούρκ ότι ορίστηκε Αρχηστράτηγος της Στρατιάς Μικράς Ασίας από την Αθήνα…

 

ΧΑΟΣ

 

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΚΠΕΡΑΙΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ.

  Τη νύχτα της 16-08-1922 οι δυνάμεις του στρατηγού Φράγκου βρίσκονταν 15 χλμ δυτικά του Τουμλού Μπουρνάρ, εκτός από το απόσπασμα Πλαστήρα που βρίσκεται ανατολικότερα ώστε να υποστηρίξει τις εγκλωβισμένες δυνάμεις του Τρικούπη.

  Την 17-08 το συγκρότημα Φράγκου δέχτηκε ισχυρή επίθεση από την 1η Τουρκική Στρατιά, με αποτέλεσμα να καμφθεί η 7η μεραρχία. Από το πρωί της 18ης Αυγούστου όλες οι μονάδες βρίσκονται πάλι σε υποχώρηση. Ο Φράγκου αναφέρει ότι κατά την υποχώρηση οι μονάδες εμφανίζουν «συνονθύλευμα ατάκτως φευγώντων, μη υποτασσόμενων στους αξιωματικούς και καταλήγει ότι η πλήρης διάλυση είναι αναπόφευκτη». Ο Πλαστήρας τους καλύπτει. Για να αποφύγουν τη διαγραφόμενη περικύκλωση, παρακάμπτουν το Ουσάκ, κινούμενοι βόρεια της πόλης. Οι δυνάμεις αυτές έχουν πια μετονομαστεί σε Νότιο Συγκρότημα, ελάχιστη σημασία όμως έχει αυτό.

  Η Αθήνα και η Σμύρνη κινούν, πια, μεραρχίες που βρίσκονται μόνο στο χάρτη! «Μη γυρίσετε με την κηλίδα του προδότη στο μέτωπο σας! Μην εγκαταλείπετε τα γυναικόπαιδα στα χέρια των Τούρκων! Θυμηθείτε τις Θερμοπύλες! Εκτελέστε επί τόπου, Αξιωματικοί, όποιον πετάει το όπλο!» Φωνάζει η Αθήνα, μέσω διαταγών, απεγνωσμένα στους υποχωρούντες! Κανείς όμως δεν ακούει… Όλοι, εξαντλημένοι, πασχίζουν να σωθούν από την κόλαση με όσες δυνάμεις τους απέμειναν…

  Αντικειμενικός στόχος, τώρα, του Νοτίου Συγκροτήματος είναι να φτάσει στις μικρασιατικές ακτές. Την 20 και 21-08-1922 συμπτύσσονται κι άλλο προς δυσμάς ώστε να αποφύγουν την επαφή με τον εχθρό. Δίνουν ωστόσο σκληρές μάχες με σημαντικότερη αυτή του Σαλιχλί. Στο Σαλιχλί όμως οι Έλληνες, με ψυχικά αποθέματα που αναδύονται, νικούν, και αυτή η νίκη ανοίγει το δρόμο για τη σωτηρία, ο Πλαστήρας πρωτοστατεί. Οι Τσέτες μπήκαν πρώτοι στην πόλη διψώντας για αίμα αμάχων. Σώζονται εκατοντάδες πολίτες που προλαβαίνουν να ανεβούν στα τρένα στο σταθμό του Σαλιχλι. Οι Τούρκοι εξαναγκάζονται σε στάση εξαιτίας υπερκόπωσης, αδυναμίας ανεφοδιασμού και απωλειών. Η καταδίωξη του ελληνικού στρατού από τους Τούρκους σταματά, επιχειρείται όμως περικύκλωση από βορρά, η οποία προσκρούει στην αντίσταση του αποσπάσματος του γενναίου συνταγματάρχη Λούφα.

Μοίρασε το άρθρο!