Θα γίνουν πιο συχνές οι εμφανίσεις των λαγοκέφαλων και άλλων ξενικών ειδών στις ελληνικές θάλασσες; Και σε ποιες περιοχές; Η παρουσία του λαγοκέφαλου εξελίσσεται σε μόνιμη απειλή για το θαλάσσιο οικοσύστημα της χώρας, με τους επιστήμονες να προειδοποιούν για περαιτέρω αύξηση του πληθυσμού του και επέκταση σε νέες θαλάσσιες ζώνες.
Ο Γιώργος Τσερπές, διευθυντής Ερευνών του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), μίλησε για το ζήτημα, επιχειρώντας να διαλευκάνει την κατάσταση σχετικά με τις εμφανίσεις των λαγοκέφαλων στις ελληνικές παραλίες και πώς διαγράφεται το μέλλον.
Σύμφωνα με τον κ. Τσερπέ, με βάση όσα γνωρίζουμε για τις αυξητικές τάσεις της θερμοκρασίας της θάλασσας και τη συνεχή «τροφοδότηση» ειδών από τη Διώρυγα του Σουέζ, το πιθανότερο είναι ότι οι εμφανίσεις λαγοκέφαλου και άλλων ξενικών ειδών ινδο-ειρηνικής προέλευσης θα γίνονται συχνότερες και θα αυξάνει η αφθονία τους, με διακυμάνσεις ανά είδος, χρονιά και περιοχή.
Οι περιοχές όπου, σύμφωνα με τον ίδιο, αναμένεται γενικά μεγαλύτερη συχνότητα/ένταση εμφανίσεων:
· Κρήτη: ήδη σημαντική παρουσία και ευνοϊκές θερμοκρασίες.
· ΝΑ Αιγαίο – Δωδεκάνησα: μια από τις πύλες εισόδου από την Ανατολική Μεσόγειο.
· Ανατολικό και Νότιο Αιγαίο (Κυκλάδες, ανατολική ηπειρωτική ακτογραμμή προς Δωδεκάνησα): σταδιακή ενίσχυση καθώς τα είδη μετακινούνται βορειότερα.
· Βόρειο Αιγαίο (Θερμαϊκός, Χαλκιδική, Θράκη): σταδιακή μελλοντική αύξηση, κυρίως για τα πιο θερμόφιλα είδη, όσο ανεβαίνουν οι θερμοκρασίες (συνήθως με πιο αργό/ασταθές ρυθμό).
· Ιόνιο (ΝΔ Ελλάδα, νησιά Ιονίου, Πατραϊκός/Κορινθιακός): αναμένεται περαιτέρω ενίσχυση παρουσιών, ιδίως μέσω μετακίνησης από νότια καθώς και μέσω ναυτιλίας (μεταφορά οργανισμών με έρμα – ballast water και με επικαθήσεις στο κύτος – biofouling).
Ποιοι είναι οι παράγοντες της αυξητικής τάσης των πληθυσμών εισβολικών ειδών στις ελληνικές θάλασσες;
Ο κύριος παράγοντας που διευκολύνει την εξάπλωση είναι η κλιματική αλλαγή/άνοδος θερμοκρασίας της θάλασσας που κάνει το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο πιο «φιλόξενες» περιοχές για θερμόφιλα είδη τροπικής/υποτροπικής προέλευσης. Άλλοι παράγοντες που υποβοηθούν την εξάπλωση είναι η μεταφορά μέσω της ναυτιλίας καθώς και η υποβάθμιση/διατάραξη οικοσυστημάτων (ρύπανση, απώλεια βιοτόπων, αλλαγές στα τροφικά πλέγματα, κλπ), η οποία μειώνει την «αντίσταση» τοπικών θαλάσσιων βιοκοινοτήτων και αφήνει περιθώρια εγκατάστασης σε ξενικά είδη. Επιπλέον ορισμένα βιολογικά χαρακτηριστικά κάποιων ξενικών ειδών, όπως η πλαστικότητα (γρήγορος κύκλος ζωής, προασαρμογή σε ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών συνθηκών) και η υψηλή αναπαραγωγική ικανότητα, διευκολύνουν την εξάπλωση και και αύξηση των πληθυσμών τους.
Τι πρέπει να σχεδιάσουν οι αρχές; Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην αλιεία και τον τουρισμό;
Γενικά απαιτείται ένα εθνικό/περιφερειακό σχέδιο για ξενικά–εισβολικά είδη με σαφείς στόχους, αρμοδιότητες και σταθερή χρηματοδότηση. Ήδη σε τοπικό επίπεδο υπάρχουν σημαντικές επιπτώσεις στην αλιεία με ζημιές σε εργαλεία και αλίευμα από τον λαγοκέφαλο, καθώς και αλλαγές στη σύνθεση των ιχθυοαποθεμάτων (ανταγωνισμός εισβολικών με αυτόχθονα είδη και μεταβολές στην τροφική αλυσίδα).
Τίθεται ζήτημα διακρατικής συνεργασίας στην ανατολική Μεσόγειο για την αντιμετώπιση του φαινομένου;
Ναι, τίθεται έντονα ζήτημα διακρατικής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο, γιατί η εισαγωγή και εξάπλωση των εισβολικών ειδών είναι διασυνοριακό φαινόμενο και οι βασικοί «διάδρομοι» (Σουέζ, ναυτιλία, θαλάσσια ρεύματα) δεν σχετίζονται με ένα κράτος μόνο. Κάποια βήματα έχουν ήδη γίνει μέσω του Γενικού Συμβουλίου Αλιείας για τη Μεσόγειο (General Fisheries Commission for the Mediterranean – GFCM).
Τα βασικά σημεία που απαιτούν συνεργασία:
· Κοινή πρόληψη: συντονισμένη εφαρμογή κανόνων για ballast water και biofouling στα λιμάνια της περιοχής.
· Κοινή παρακολούθηση (monitoring): συμβατά πρωτόκολλα δειγματοληψίας, κοινές βάσεις δεδομένων και έγκαιρη προειδοποίηση για νέες εμφανίσεις.
· Ταχεία απόκριση: συμφωνημένα σχέδια για πρώιμες επεμβάσεις (όπου είναι εφικτό)
· Διαχείριση αλιείας: συντονισμός μέτρων/κινήτρων για στοχευμένη αλίευση ορισμένων εισβολικών ειδών (όπου κρίνεται σκόπιμο), καθώς και κοινές κατευθύνσεις για προώθηση εμπορικών ειδών.
· Έρευνα και ανταλλαγή τεχνογνωσίας: μοντέλα εξάπλωσης, αξιολόγηση κινδύνου, βέλτιστες πρακτικές, κοινά προγράμματα.
· Ευθυγράμμιση πολιτικών ώστε να μην υπάρχουν «κενά» (π.χ. ένα λιμάνι με χαλαρό ναυτιλιακό έλεγχο να λειτουργεί ως πύλη για όλη την περιοχή).
Υπάρχει κίνδυνος εξάπλωσης και πιο δυτικά της Μεσογείου;
Ναι, υπάρχει κίνδυνος εξάπλωσης ξενικών ειδών και προς πιο δυτικές περιοχές της Μεσογείου, και σε αρκετές περιπτώσεις αυτό ήδη συμβαίνει. Τα θερμόφιλα λεσσεψιανά είδη τροπικής/υποτροπικής προέλευσης έχουν γενικά μεγαλύτερη πιθανότητα να προχωρήσουν δυτικότερα όσο αυξάνεται η θερμοκρασία της Μεσογείου και μειώνεται το «θερμικό εμπόδιο».
Ιστορικό
Οι πρώτες καταγραφές του λαγοκέφαλου στην Ελλάδα έγιναν στα μέσα της πρώτης 10ετίας του 2000, αρχικά στην Κρήτη και στο ΝΑ Αιγαίο. Σύντομα εξαπλώθηκε και στο υπόλοιπο Αιγαίο, αρχικά στις Κυκλάδες και κεντρικές περιοχές, και αργότερα σε πιο βόρειες ζώνες. Μετά το 2010 έγιναν οι πρώτες καταγραφές και στο Ιόνιο, με συνεχείς τάσεις επέκτασης στην περιοχή.
