Τι έδειξαν οι τελευταίες δειγματοληψίες για τη δύσοσμη καφέ μάζα που… πολιορκεί το παραλιακό μέτωπο της πόλης και ποιοι είναι οι κίνδυνοι για το θαλάσσιο οικοσύστημα.
Σύνηθες, αλλά δυνητικά επικίνδυνο για το οικοσύστημα του Θερμαϊκού Κόλπου είναι το φαινόμενο της εμφάνισης της δύσοσμης καφέ βλέννας, που… πολιορκεί εδώ και μέρες το παραλιακό μέτωπο της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για φαινόμενο που έχει καταγραφεί επιστημονικά στη χώρα μας τουλάχιστον από το 1982 και η εφετινή εμφάνιση της χαρακτηριστικής επιπλέουσας βλέννας με τη μορφή πηχτής γέλης, υπόλευκης έως καφετί απόχρωσης, στον λεγόμενο Όρμο της Θεσσαλονίκης είναι μία από τις πιο έντονες των τελευταίων ετών.
ΓΡΑΦΕΙ Ο ΝΙΚΟΣ ΑΒΟΥΚΑΤΟΣ
«Η μικροσκοπική εξέταση δειγμάτων ανέδειξε ότι οι καφετί απόχρωσης επιφανειακές βλεννώδεις μάζες δεν είναι ερυθρά παλίρροια, δηλαδή υπέρμετρη πληθυσμιακή αύξηση του φυτοπλαγκτού. Είμαστε σε θέση να διαθέτουμε αρκετά δεδομένα ώστε να στοιχειοθετείται επιστημονικά η τοποθέτησή μας», λέει η Δρ. Αικατερίνη Αλιγιζάκη, υπεύθυνη Διαχείρισης Ποιότητας και Τεχνική Υπεύθυνη της Εργαστηριακής Μονάδας Θαλάσσιων Τοξικών Μικροφυκών του τμήματος Βιολογίας του ΑΠΘ.
Όπως εξήγησε η κ. Αλιγιζάκη, το συγκεκριμένο φαινόμενο είναι πολυπαραγοντικό, αφού επηρεάζεται από πολλές περιβαλλοντικές παραμέτρους: τη διαθέσιμη ηλιακή ακτινοβολία, τα ανόργανα θρεπτικά άλατα, τη θερμοκρασία του νερού, τη διαβάθμιση της πυκνότητας (αλατότητας) στη στήλη του νερού, τα θαλάσσια ρεύματα, την αφθονία των άλλων ειδών φυτοπλαγκτού και των θηρευτών του, την ποσότητα του αιωρούμενου σωματιδιακού υλικού, καθώς και τις σχέσεις μεταξύ όλων των προαναφερθέντων παραγόντων ή/και τυχόν αλλαγών που ενδέχεται να συμβαίνουν (π.χ. αύξηση θερμοκρασίας). Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη, την ένταση και διάρκεια του φαινομένου, εκτός των παραπάνω, φαίνεται να έχει η κατευθυνση και η ένταση των ανέμων.
Με βάση την εξέλιξη παλαιότερων φαινομένων, η διάρκεια της παρουσίας τους συνήθως παρατείνεται όσο επικρατούν ήπιας έως μέτριας έντασης νότιοι άνεμοι, ενώ οι βλεννώδεις μάζες «διαλύονται» εάν επικρατήσουν μέτριας έως ισχυρής έντασης βοριάδες. Το φαινόμενο της δημιουργίας ζελατινώδους μάζας έχει οικολογικές και οικονομικές επιπτώσεις, όπως η επιβάρυνση της θαλάσσιας βενθικής χλωρίδας και πανίδας και η μείωση της τουριστικής ζήτησης ή η καταστροφή αλιευτικών εργαλείων και άλλων παραμέτρων της αλιείας, όπως έχει ήδη καταγραφεί στο παρελθόν αλλά και φέτος. Ακόμη, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η «κατάρρευση» των μεγάλης έκτασης βλεννωδών μαζών αναπόφευκτα θα δημιουργήσει μια τεράστια βιομάζα προς αποικοδόμηση με υψηλές απαιτήσεις σε οξυγόνο με αποτέλεσμα τον κίνδυνο υποξικών ή ανοξικών συνθηκών.
Για τον λόγο αυτόν από τους επιστήμονες κρίνεται απαραίτητη και εξαιρετικά χρήσιμη κάθε προσπάθεια μηχανικής απομάκρυνσης των συσσωματωμάτων. «Είναι σημαντικό τέτοια φαινόμενα να μπορούν να προβλεφθούν ώστε να είναι σε θέση οι αρμόδιες αρχές να λάβουν μέτρα και να οργανωθούν για την έγκαιρη αντιμετώπισή τους. Πρόκειται για φυσικό φαινόμενο που εμφανίζεται περιοδικά χωρίς συγκεκριμένο πρότυπο. Αυτό που βλέπουμε σήμερα στην παραλία της πόλης μας, και το οποίο είχαμε ξαναδεί λίγα χρόνια νωρίτερα, αποτελεί την κορυφή του παγόβουνου, καθώς το φαινόμενο, ανάλογα με τις συνθήκες, πολλές φορές μπορεί να μη φτάσει να εμφανιστεί στην επιφάνεια της θάλασσας αλλά να γίνει αντιληπτό από αλιείς και άλλους επαγγελματίες της θάλασσας κυρίως λόγω καταστροφών στα αλιευτικά τους εργαλεία ή ακόμη και από άλλες επιπτώσεις στην αλιεία», λέει η κ. Αλιγιζάκη.
Τι γνωρίζουμε και πώς σχηματίζεται η καφέ βλέννα
Προς την κατεύθυνση αυτήν, η Εργαστηριακή Μονάδα Θαλάσσιων Τοξικών Μικροφυκών του τμήματος Βιολογίας του ΑΠΘ, σε συνεργασία με το ΕΚΕΤΑ και με τη χρηματοδότηση της ΠΚΜ, υλοποιεί από τα τέλη του 2024 το έργο SeaGuard, το οποίο έχει σκοπό την παρακολούθηση και πρόγνωση περιβαλλοντικών κινδύνων στο θαλάσσιο περιβάλλον μέσω μιας πλατφόρμας πρόβλεψης, η οποία ήδη λειτουργεί πιλοτικά. Αυτό είναι το επίσημο και διαπιστευμένο κατά ISO 17025 εργαστήριο που υλοποιεί το πρόγραμμα παρακολούθησης θαλάσσιων τοξικών μικροφυκών του ΥΠΑΑΤ στις ζώνες παραγωγής και αλιείας ζώντων διθύρων μαλακίων. Για τον λόγο αυτόν εξετάζονται στο εργαστήριο δείγματα από περίπου όλες τις ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας, με 18 σημεία δειγματοληψίας στον Θερμαϊκό Κόλπο. «Στα εν λόγω δείγματα εξετάζονται όχι μόνο τα δυνητικά τοξικά μικροφύκη αλλά και τα με διάφορους τρόπους επιβλαβή taxa, όπως το Gοnyaulaxhyalina/fragilis. Το εν λόγω δινοφύκος περιλαμβάνεται στις μετρήσεις του εργαστηρίου εδώ και περίπου 20 χρόνια, καθώς από τότε έχει συσχετιστεί με τέτοια φαινόμενα», τονίζει η καθηγήτρια.
Και προσθέτει: «Από την εξέταση των δειγμάτων αυτών, γνωρίζουμε ότι διάσπαρτοι χαμηλής αφθονίας πληθυσμοί G.hyalina/fragilis υπήρχαν κατά μήκος των ακτών του Β. Αιγαίου από τον Ιανουάριο του 2026. Από τις αρχές Φεβρουαρίου οι πληθυσμοί άρχισαν να αυξάνονται σταδιακά από τις ανατολικές ακτές του Β. Αιγαίου μέχρι και τον Θερμαϊκό Κόλπο, όπου φαίνεται ότι βρήκαν τις ιδανικές για αυτούς συνθήκες και η αφθονία του έφτασε τα 25.000 κυτ./λίτρο, χωρίς ωστόσο να είναι το επικρατέστερο είδος, σε σταθμό δειγματοληψίας κεντρικά του όρμου Θεσσαλονίκης κατά την τρέχουσα εβδομάδα».
«Στο σύνολο των δειγμάτων του εργαστηρίου από την παραλία της Θεσσαλονίκης ανιχνεύθηκαν πληθυσμοί του δινοφύκους Gonyaulax hyalina/fragilis το οποίο έχει συσχετιστεί τόσο στη χώρα μας όσο και σε άλλες χώρες της Μεσογείου αλλά και παγκοσμίως, με τον σχηματισμό εκτεταμένων βλεννωδών μαζών στη θάλασσα, καθώς επίσης και πληθυσμοί διατόμων του γένους Cylindrotheca το οποίο επίσης έχει συσχετιστεί στο παρελθόν με την ανάπτυξη βλεννωδών συσσωματωμάτων», συμπληρώνει και, σχετικά με το πώς σχηματίζεται αυτή η παχύρευστη βλέννα, συνεχίζει:
«Για τα παραπάνω δινοφύκη και διάτομα έχει βρεθεί ότι παράγουν πολυμερή σωματίδια (Transparentexo-polymers,TEPS) που αποτελούνται από πολυσακχαρίτες/μονοσακχαρίτες. Επιπλέον, σε αναλύσεις του ανόργανου τμήματος της βλέννας έχει βρεθεί η παρουσία υψηλού ποσοστού ασβεστίου, το οποίο πιθανολογείται ότι παίζει σημαντικό ρόλο στη σταθεροποίηση της βλέννης ως συνεκτική μάζα στο νερό. Καθώς αυτές οι βλεννώδεις μάζες παραμένουν στο νερό, αποτελούν εξαιρετικό υπόστρωμα στο οποίο προσκολλάται ή/και αναπτύσσεται οτιδήποτε αιωρείται στη στήλη ή την επιφάνεια του νερού,όπως σωματιδιακό υλικό, μικροοργανισμοί (φυτοπλαγκτό, ζωοπλαγκτό, κυανοβακτήρια, βακτήρια), γυρεόκοκκοι, καθώς και πληθώρα νεκρών κυττάρων τόσο του G. hyalina/fragilis όσο και άλλων φυτοπλαγκτικών και άλλων ειδών. Το σύνολο αυτών των “συστατικών” της βλεννώδους μάζας σε συνδυασμό με όλες τις βιοχημικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα εντός τους προσδίδουν τόσο την καφετί απόχρωση όσο και τη δυσάρεστη οσμή του φαινομένου».
Τι προκύπτει από τις τελευταίες δειγματοληψίες
Το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων-Υγροτόπων του Εθνικού Μουσείου Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας (ΕΜΦΙΓ-ΕΚΒΥ), σε συνεργασία με τον δήμο Θεσσαλονίκης (Τμήμα Περιβάλλοντος και Προστασίας Φυσικών Πόρων), υλοποιείτην τελευταία 10ετία πρόγραμμα παρακολούθησης της ποιότητας της θάλασσας στον Όρμο της Θεσσαλονίκης. Στο πλαίσιο της τακτικής δειγματοληψίας στα τέλη Μαΐου 2026, καθώς και έκτακτης δειγματοληψίας που πραγματοποιήθηκε την τρέχουσα εβδομάδα, συλλέχθηκαν δείγματα για τη διερεύνηση του φαινομένου που παρατηρείται τις τελευταίες ημέρες στον Θερμαϊκό Κόλπο με την παρουσία εκτεταμένων επιφανειακών βλεννωδών μαζών στην επιφάνεια της θάλασσας. Στους σχηματισμούς αυτούς παρατηρήθηκε συσσώρευση οργανικής ύλης και σωματιδίων δημιουργώντας επιφανειακές μάζες με αυξημένη θολότητα και κατά τόπους δυσάρεστη οσμή.
Η μικροσκοπική παρατήρηση έδειξε παρουσία δινοφυκών του γένους Gonyaulax, καθώς επίσης και παρουσία ειδών της τυπικής φυτοπλαγκτικής κοινωνίας του Θερμαϊκού Κόλπου. Είδη του γένους Gonyaulax όπως το Gonyaulax cf. hyalina, το οποίο εντοπίστηκε σε δείγματα από τον Θερμαϊκό κατά την τρέχουσα περίοδο, μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο σε αντίστοιχα φαινόμενα: συσσώρευση ζελατινωδών, πολυσακχαριδικών συσσωματωμάτων στο θαλάσσιο νερό.
«Τα φαινόμενα αυτά δεν αποδίδονται αποκλειστικά σε ένα είδος, αλλά σε σύνθετες βιογεωχημικές διεργασίες· μακροχρόνιες μελέτες έχουν δείξει σταθερή συσχέτιση με ανθίσεις του συγκεκριμένου μη τοξικού δινομαστιγωτού, το οποίο θεωρείται πιθανός κύριος βιολογικός εκκινητής των φαινομένων», σημειώνει η Ηλιάνα Νικολοπούλου, βιολόγος του ΕΜΦΙΓ-ΕΚΒΥ.
Κίνδυνος για την ισορροπία του οικοσυστήματος του Θερμαϊκού
Τα επεισόδια αυτά οδηγούν στον σχηματισμό ενός ιδιαίτερου, επαναλαμβανόμενου μικροβιακού οικοσυστήματος που σχετίζεται με τη βλέννα ενώ η διαχρονική τους εμφάνιση φαίνεται να επηρεάζεται από πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις θρεπτικών στοιχείων (π.χ. φωσφορικά ή οργανικές ενώσεις) και βιολογικού ανταγωνισμού, χωρίς να έχει προσδιοριστεί ένας μοναδικός καθοριστικός περιβαλλοντικός παράγοντας. «Κατά την κατάρρευση του φαινομένου, η αποσύνθεση της βιομάζας μπορεί να οδηγήσει σε μείωση του διαλυμένου οξυγόνου και να επηρεάσει αρνητικά τους θαλάσσιους οργανισμούς και τη συνολική ισορροπία του οικοσυστήματος», προειδοποιεί από την πλευρά του ο Μιλτιάδης Σεφερλής, Δρ. Βιολόγος του Κέντρου.
Η Ξένια Τσιμενίδου, περιβαλλοντολόγος του Τμήματος Περιβάλλοντος του δήμου Θεσσαλονίκης, ανέφερε ότι «η συνεχής τροφοδότηση του θαλάσσιου οικοσυστήματος με οργανική ύλη και θρεπτικά συστατικά από τις παρόχθιες ανθρωπογενείς δραστηριότητες, σε συνδυασμό με τις κατάλληλες κλιματικές συνθήκες, οδηγούν στην επανεμφάνιση τέτοιων επεισοδίων εδώ και χρόνια. Άλλωστε, κατά τη δεκάχρονη παρακολούθηση του οικοσυστήματος έχουν εντοπιστεί θαλάσσιες μάζες με εξαιρετικά χαμηλό διαλυμένο οξυγόνο, παράλληλα με αυξημένες συγκεντρώσεις θρεπτικών, γεγονός που αποδεικνύει την πίεση που δέχεται το οικοσύστημα και καθιστά αναγκαία την αναζήτηση λύσεων αποκατάστασης και βελτίωσης».
