Πρόσφυγες και Παλαιοελλαδίτες στο Αιγάλεω στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Γράφει ο Παύλος Παπαδόπουλος
Η ενασχόληση μου με τη συγγραφή του έργου ¨Τα νέα της Αλεξάνδρας¨ μου έδωσε τη δυνατότητα να εμβαθύνω λίγο στις σχέσεις Μικρασιατών και ντόπιων. Το συγκεκριμένο θέμα δεν αποτελεί φυσικά την κεντρική ιδέα του έργου πλην όμως μέσα από τους διαλόγους ορισμένων χαρακτήρων διαφαίνεται η έχθρα μεταξύ των δύο στοιχείων. Ήταν γεγονός όμως ότι η άλλοτε αντιπαλότητα είχε κατά πολύ μαλακώσει 40 χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστροφή. Καθώς το έργο θα ζέχνει υπόκοσμο θα σας παραθέσω και τα στοιχεία που μάζεψα για τα κατακάθια της περιοχής υπό το πρίσμα της ανωτέρω διαμάχης…
Το γενικό περίγραμμα.
Το 1961 το Αιγάλεω είχε ακόμα σημαντικές προσφυγικές γειτονιές. Η περιοχή του Αιγάλεω γνώρισε μια τεράστια αύξηση πληθυσμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, καθώς χιλιάδες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία (όπως Σμύρνη, Αϊβαλί, Πέργαμος, Αττάλεια) και τον Πόντο εγκαταστάθηκαν εκεί. Αρχικά σε πρόχειρα παραπήγματα και σταδιακά σε οργανωμένους οικισμούς.
Το 1929, μάλιστα, απαλλοτριώθηκε μεγάλη έκταση για τη δημιουργία οικιστικού πυρήνα για τους πρόσφυγες, και το 1934 δημιουργήθηκε η Κοινότητα Αιγάλεω, περιλαμβάνοντας συνοικισμούς όπως οι Κυδωνίες και το Πυριτιδοποιείο (Μπαρουτάδικο), όπου είχαν εγκατασταθεί και Ασσύριοι πρόσφυγες.
Αν και είχαν περάσει σχεδόν 40 χρόνια από τον ερχομό των προσφύγων, το 1961 πολλές από αυτές τις γειτονιές διατηρούσαν ακόμα τον προσφυγικό τους χαρακτήρα, τόσο ως προς την πληθυσμιακή τους σύνθεση όσο και ως προς τις συνθήκες διαβίωσης. Η ταινία του Αλέκου Αλεξανδράκη “Συνοικία το Όνειρο” (1961) είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα που απεικονίζει τις δύσκολες συνθήκες και τον κοινωνικό χαρακτήρα μιας προσφυγικής γειτονιάς της Αθήνας εκείνης της εποχής, τον Ασύρματο, ο οποίος βρίσκεται κοντά στο Αιγάλεω και έχει παρόμοια ιστορία.
Το Αιγάλεω, όπως και πολλές άλλες περιοχές της Αττικής, αποτελούσε μια πολυπολιτισμική πόλη, η οποία είχε διαμορφωθεί από διαδοχικά κύματα μεταναστών και προσφύγων. Σήμερα, τα ίχνη αυτής της προσφυγικής εγκατάστασης είναι ακόμα ορατά, μεταξύ άλλων, μέσα από οικογενειακά καταστήματα και συλλόγους, ενώ στο Αιγάλεω λειτουργεί και Μουσείο Μικρασιατικού Πολιτισμού.
Όπως ανέφερα και προηγουμένως, το Αιγάλεω γνώρισε μια εκρηκτική αύξηση πληθυσμού λόγω της εγκατάστασης χιλιάδων προσφύγων. Αυτό είχε πολλές και διάφορες συνέπειες όπως θα δούμε στα όσα θα ακολουθήσουν.
Οι συνέπειες
Πίεση στους πόρους και ανταγωνισμό για τη γη.
Πριν την άφιξη των προσφύγων, το Αιγάλεω ήταν μια αγροτική κυρίως περιοχή με λίγους κατοίκους. Η ξαφνική ανάγκη για στέγαση και καλλιεργήσιμη γη για τους πρόσφυγες έφερε, όπως ήταν επόμενο, σε σύγκρουση τα συμφέροντα των ντόπιων κατοίκων (Παλαιοελλαδιτών) με τις ανάγκες των νεοφερμένων. Υπήρχαν εκτάσεις που ανήκαν σε ιδιώτες ή στο δημόσιο, και η διαχείρισή τους για την αποκατάσταση των προσφύγων δημιούργησε τριβές.
Δημιουργία αμιγών συνοικισμών
Στο Αιγάλεω δημιουργήθηκαν οργανωμένοι προσφυγικοί συνοικισμοί, όπως οι Κυδωνίες, το Δαφνί (προσφυγικά) και το Πυριτιδοποιείο (όπου εγκαταστάθηκαν και οι Ασσύριοι πρόσφυγες και θα αποτελέσει τη γειτονιά όπου διαδραματίζεται το έργο μου). Αυτή η χωροταξική διάκριση, αν και απαραίτητη για τη στέγαση, ενίσχυσε αρχικά την αίσθηση του “εμείς” και “αυτοί” μεταξύ Παλαιοελλαδιτών και προσφύγων. Οι πρόσφυγες είχαν τις δικές τους κοινότητες, τα δικά τους σχολεία, και συχνά ζούσαν σε διαφορετικές γειτονιές από τους γηγενείς.
Οι κοινωνικές προκαταλήψεις και στερεότυπα
Και στο Αιγάλεω, όπως και αλλού, υπήρξαν φαινόμενα κοινωνικών προκαταλήψεων. Οι ντόπιοι μπορεί να θεωρούσαν τους πρόσφυγες “ξένους” ή “τεμπέληδες”, ενώ οι πρόσφυγες από την πλευρά τους μπορεί να ένιωθαν ότι αντιμετωπίζονταν ως κατώτεροι ή ανεπιθύμητοι. Υπήρχαν ιστορίες για τους “τουρκόσπορους” πρόσφυγες και αντίστοιχες για τους “χωριάτες” Παλαιοελλαδίτες.
Οικονομική συνεισφορά και ενσωμάτωση
Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι πρόσφυγες του Αιγάλεω, παρά τις δυσκολίες, συνέβαλαν αποφασιστικά στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της περιοχής. Έφεραν νέες δεξιότητες, εργάστηκαν σκληρά, πολλοί από αυτούς στην τοπική βιομηχανία, αλλά και ως μικροέμποροι, τεχνίτες κ.α., και έτσι σταδιακά ενσωματώθηκαν. Μάλιστα, πολλοί από τους γηγενείς βρήκαν εργασία ή ευκαιρίες λόγω της ανάπτυξης που έφεραν οι πρόσφυγες.
Με τον καιρό, ειδικά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και με την ανάπτυξη της πόλης, οι διαχωριστικές γραμμές θόλωσαν. Οι νέες γενιές μεγάλωσαν μαζί, πήγαν στα ίδια σχολεία, εργάστηκαν στις ίδιες βιομηχανίες και παντρεύτηκαν μεταξύ τους. Έτσι, ο αρχικός “παραμερισμός” ή οι εντάσεις έδωσαν τη θέση τους σε μια βαθύτερη ενσωμάτωση και συνύπαρξη. Σήμερα, το Αιγάλεω αναγνωρίζει την προσφυγική του κληρονομιά ως αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς του.
Παραμερίστηκαν οι ντόπιοι από τους πρόσφυγες;
Η απάντηση στην ερώτηση αν οι Παλαιοελλαδίτες του Αιγάλεω παραμερίστηκαν από τους πρόσφυγες είναι πολύπλοκη. Με βάση τα ιστορικά στοιχεία, δεν “παραμερίστηκαν” με την έννοια ότι εκδιώχθηκαν ή έχασαν την κυριαρχία τους, αλλά η άφιξη του τεράστιου προσφυγικού κύματος άλλαξε ριζικά το κοινωνικό και οικονομικό τοπίο της περιοχής.
Πριν από την άφιξη των προσφύγων
Το Αιγάλεω πριν το 1922 ήταν, όπως είπαμε, μια αραιοκατοικημένη αγροτική περιοχή με λίγους γηγενείς κατοίκους σημειώνεται ότι το 1920 ο οικισμός “Πυριτιδοποιείο” ή ¨Μπαρουτάδικο¨, ένας από τους υπάρχοντες, είχε μόλις 147 κατοίκους. Ουσιαστικά, δεν υπήρχε δηλαδή μια μεγάλη, οργανωμένη παλαιοελλαδίτικη κοινότητα για να “παραμεριστεί”.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το Αιγάλεω έγινε ένας από τους κύριους προορισμούς για την εγκατάσταση χιλιάδων προσφύγων. Μέσα σε λίγα χρόνια, ο πληθυσμός της περιοχής εκτοξεύτηκε, με τους πρόσφυγες να αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων. Το 1928, ο πληθυσμός του Πυριτιδοποιείου είχε φτάσει τα 2.150 άτομα, από τα 147 του 1920, και το 1934 δημιουργήθηκε η Κοινότητα Αιγάλεω για να καλύψει τις ανάγκες των νέων κατοίκων.
Οι εντάσεις και η τελική αφομοίωση
Όπως και σε άλλες περιοχές, υπήρξαν κοινωνικές εντάσεις και προστριβές μεταξύ των γηγενών και των προσφύγων. Οι εντάσεις αυτές οφείλονταν κυρίως σε Ανταγωνισμούς για τη γη, καθώς οι πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε απαλλοτριωμένες εκτάσεις για τη δημιουργία νέων συνοικισμών (π.χ. Νέες Κυδωνίες) και σε πρόχειρα παραπήγματα, κάτι που μπορούσε να προκαλέσει αντιδράσεις από τους λίγους γηγενείς που διεκδικούσαν ή χρησιμοποιούσαν αυτές τις εκτάσεις.
Σε πολιτικές διαφορές, καθώς οι πρόσφυγες ταυτίστηκαν σε μεγάλο βαθμό με το κόμμα των Φιλελευθέρων του Ελευθερίου Βενιζέλου, γεγονός που τους έφερε σε αντιπαράθεση με τους Παλαιοελλαδίτες αντιβενιζελικούς, οι οποίοι τους έβλεπαν ως μια νέα πολιτική δύναμη που άλλαζε τις ισορροπίες. Αλλά και σε κοινωνικοπολιτισμικές διαφορές. επειδή υπήρχε το “σοκ” της διαφορετικής κουλτούρας, νοοτροπίας και επαγγελματικής ενασχόλησης. Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους αστικές συνήθειες, νέες τέχνες (όπως η ταπητουργία) και επαγγέλματα, καθώς και τη δική τους διάλεκτο και μουσική.
Το συμπέρασμα που τελικά προκύπτει είναι ότι στην περίπτωση του Αιγάλεω, δεν μπορεί να γίνει λόγος για “παραμερισμό” των Παλαιοελλαδιτών, καθώς ο πληθυσμός τους ήταν πολύ μικρός. Αντίθετα, η άφιξη των προσφύγων ήταν αυτή που δημιούργησε την πόλη όπως την ξέρουμε σήμερα. Οι πρόσφυγες ήταν αυτοί που, με την εργατικότητα και τις δεξιότητές τους, μεταμόρφωσαν μια αγροτική έκταση σε μια βιομηχανική και αστική πόλη, αποτελώντας πλέον το κυρίαρχο δημογραφικό και πολιτισμικό στοιχείο.
Σταδιακά, οι αρχικές εντάσεις αμβλύνθηκαν και οι δύο ομάδες αφομοιώθηκαν, δημιουργώντας μια νέα κοινωνική πραγματικότητα στην οποία η προσφυγική ταυτότητα παραμένει ισχυρή και αποτελεί βασικό κομμάτι της ιστορίας και του χαρακτήρα του Αιγάλεω. Ας πάμε όμως στο 1961, σχεδόν 40 χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη των προσφύγων, η κατάσταση μεταξύ Παλαιοελλαδιτών και προσφύγων στο Αιγάλεω είχε εξελιχθεί σημαντικά σε σχέση με τις αρχικές, πιο εντατικές δεκαετίες.
Τα βασικά χαρακτηριστικά της κατάστασης το 1961 στο Αιγάλεω.
Η σημαντική κοινωνική ενσωμάτωση των προσφύγων ήταν γεγονός. Μέχρι το 1961, η πλειονότητα των προσφύγων και των απογόνων τους είχε πλέον ενσωματωθεί σε μεγάλο βαθμό στην ελληνική κοινωνία και ειδικότερα στην τοπική κοινωνία του Αιγάλεω. Αυτό οφειλόταν σε διάφορους παράγοντες.
Οι πρόσφυγες είχαν βρει πλέον τη θέση τους στην αγορά εργασίας. Στο Αιγάλεω, αυτό σήμαινε συχνά εργασία στις βιομηχανίες της περιοχής (π.χ. κεραμοποιία, υφαντουργία, βυρσοδεψία), σε μικροεπιχειρήσεις, ή ως τεχνίτες. Είχαν συμβάλει σημαντικά στην οικονομική ανάπτυξη της πόλης. Ενσωματώθηκαν δηλαδή οικονομικά.
Το 1961, πολλοί από τους πρόσφυγες που είχαν φτάσει ως παιδιά ή οι γεννηθέντες στην Ελλάδα (δεύτερη γενιά) ήταν πλέον ενήλικες. Αυτοί είχαν μεγαλώσει πλάι-πλάι με Παλαιοελλαδίτες στα σχολεία, στις γειτονιές, στα εργοστάσια. Επομένως, ο “διαφορετικός” τους πολιτισμικός κώδικας είχε αμβλυνθεί σημαντικά. Οι μικτοί γάμοι μεταξύ προσφύγων και Παλαιοελλαδιτών είχαν αρχίσει να γίνονται όλο και πιο συνηθισμένοι. Αυτό ήταν ένας από τους πιο σημαντικούς δείκτες της κοινωνικής αφομοίωσης.
Είχαν αποκτήσει ήδη κοινές εμπειρίες. Οι κοινές εμπειρίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, της Κατοχής και του Εμφυλίου (αν και ο Εμφύλιος δημιούργησε νέες διαιρέσεις) είχαν δημιουργήσει ένα κοινό υπόβαθρο που ξεπερνούσε τις αρχικές διαφορές.
Παρόλο που η ενσωμάτωση ήταν σημαντική, οι προσφυγικές γειτονιές του Αιγάλεω (όπως οι Κυδωνίες) διατηρούσαν ακόμα έναν ξεχωριστό χαρακτήρα. Οι κάτοικοι αυτών των περιοχών συχνά διατηρούσαν ισχυρότερες τις μνήμες της πατρίδας τους, τα έθιμα, και τις παραδόσεις. Υπήρχαν σύλλογοι προσφύγων που διατηρούσαν ζωντανή την πολιτισμική κληρονομιά. Αυτό δεν σήμαινε απαραίτητα ένταση, αλλά περισσότερο μια αίσθηση κοινότητας και συλλογικής ταυτότητας
Οι αρχικές προκαταλήψεις και οι κοινωνικές εντάσεις είχαν υποχωρήσει σε μεγάλο βαθμό. Η σκληρή εργασία των προσφύγων, η συνεισφορά τους στην οικονομία και η αφομοίωση των νεότερων γενεών είχαν κερδίσει τον σεβασμό των Παλαιοελλαδιτών. Οι στερεοτυπικές αντιλήψεις είχαν πλέον περιοριστεί σημαντικά.
Το 1961, η καθημερινή ζωή των περισσότερων κατοίκων του Αιγάλεω, ανεξαρτήτως προσφυγικής ή παλαιοελλαδίτικης καταγωγής, αντιμετώπιζε παρόμοιες προκλήσεις (π.χ. αστικοποίηση, αναζήτηση εργασίας, βελτίωση συνθηκών διαβίωσης). Αυτό συνέβαλε στην περαιτέρω σύγκλιση.
Συμπερασματικά, το 1961 στο Αιγάλεω, η σχέση μεταξύ Παλαιοελλαδιτών και προσφύγων είχε περάσει από τη φάση της αρχικής έντασης σε μια φάση ενσωμάτωσης και συνύπαρξης. Ενώ οι προσφυγικές ρίζες και η ταυτότητα ήταν ακόμα εμφανείς σε συγκεκριμένες γειτονιές και οικογένειες, η γενικότερη τάση ήταν προς την ομογενοποίηση της κοινωνίας, με πολύ λιγότερες προστριβές και πολύ περισσότερη αλληλεπίδραση και συνεργασία.
Για να απαντήσουμε πώς αντιμετώπιζαν οι Παλαιοελλαδίτες τους πρόσφυγες στο Αιγάλεω το 1961, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η κατάσταση είχε ωριμάσει πολύ σε σχέση με τις αρχικές δεκαετίες μετά το 1922. Δεν υπήρχε πλέον η αρχική ένταση και καχυποψία, αλλά μια πιο σύνθετη και, τις περισσότερες φορές, συνηθισμένη συνύπαρξη.
Οι γενικές τάσεις στην περιοχή ήταν οι εξής:
Η αποδοχή και η συνύπαρξη ήταν η κυρίαρχη κατάσταση. Υφίστατο οικονομική αλληλεξάρτηση. Δηλαδή μέχρι το 1961, οι πρόσφυγες είχαν αποκατασταθεί οικονομικά και είχαν ενσωματωθεί στην αγορά εργασίας του Αιγάλεω. Πολλοί Παλαιοελλαδίτες εργάζονταν δίπλα-δίπλα με πρόσφυγες σε εργοστάσια, βιοτεχνίες ή μικροεπιχειρήσεις. Αυτή η καθημερινή αλληλεπίδραση και η κοινή εργασία είχαν διαλύσει μεγάλο μέρος των αρχικών προκαταλήψεων. Οι πρόσφυγες είχαν αποδείξει την εργατικότητά τους και τη συνεισφορά τους στην τοπική οικονομία.
Η δεύτερη και τρίτη γενιά προσφύγων είχε μεγαλώσει στο Αιγάλεω. Είχαν πάει στα ίδια σχολεία με τα παιδιά των Παλαιοελλαδιτών, έπαιζαν μαζί, δημιούργησαν φιλίες και, όπως αναφέρθηκε, υπήρχαν και μικτοί γάμοι. Αυτό έσπασε τα αρχικά κοινωνικά τείχη. Οι Παλαιοελλαδίτες συχνά είχαν πλέον συγγενείς ή φίλους πρόσφυγες.
Οι κοινές δυσκολίες και στόχοι υπήρξαν καταλύτης για τη σύγκλιση. Οι κοινές εμπειρίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, της Κατοχής και της προσπάθειας για ανοικοδόμηση και βελτίωση της ζωής στην μεταπολεμική Ελλάδα είχαν δημιουργήσει ένα κοινό έδαφος. Οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν παρόμοια προβλήματα καθημερινότητας, και αυτό τους έφερνε πιο κοντά.
Τα διάφορα στερεότυπα διατηρήθηκαν μεν αλλά σε μειωμένο βαθμό. Ενώ οι σκληρές προκαταλήψεις είχαν υποχωρήσει, κάποιες ήπιες στερεοτυπικές αντιλήψεις μπορεί να παρέμεναν, ειδικά σε μεγαλύτερους σε ηλικία Παλαιοελλαδίτες που είχαν ζήσει την αρχική άφιξη των προσφύγων. Αυτό μπορεί να εκδηλωνόταν σε κάποιες εκφράσεις ή σε μια ελαφριά καχυποψία προς “τους Μικρασιάτες” ή “τους πρόσφυγες”, χωρίς όμως να οδηγεί σε ανοιχτή εχθρότητα. Αυτές οι αντιλήψεις ήταν πλέον περισσότερο υπολείμματα του παρελθόντος παρά κυρίαρχη στάση. Μπορεί να υπήρχαν ακόμα διακρίσεις σε κοινωνικό επίπεδο, όπου κάποιοι Παλαιοελλαδίτες θεωρούσαν τους εαυτούς τους “παλαιούς κατοίκους” με περισσότερα δικαιώματα ή “καλύτερη καταγωγή”, αλλά αυτό ήταν σπάνιο και όχι η γενική εικόνα.
Ο σεβασμός στην εργατικότητα και την προσφορά διαδραμμάτισε σπουδαίο ρόλο. Οι Παλαιοελλαδίτες αναγνώριζαν πλέον σε μεγάλο βαθμό την εργατικότητα, την εφευρετικότητα και την οικονομική συμβολή των προσφύγων. Το Αιγάλεω είχε αναπτυχθεί ραγδαία, και αυτό ήταν σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της δουλειάς και της επιχειρηματικότητας των προσφύγων.
Συνοψίζοντας λοιπόν, το 1961, η αντιμετώπιση των προσφύγων από τους Παλαιοελλαδίτες στο Αιγάλεω χαρακτηριζόταν κυρίως από κοινωνική ενσωμάτωση και πρακτική συνύπαρξη. Οι αρχικές εντάσεις είχαν εξομαλυνθεί. Υπήρχε ένας αμοιβαίος σεβασμός που είχε αναπτυχθεί μέσα από την κοινή καθημερινότητα, την εργασία και τη δημιουργία ενός κοινού μέλλοντος στην πόλη. Οι διαφορές ήταν πλέον περισσότερο πολιτισμικές αποχρώσεις (όπως η διατήρηση των προσφυγικών εθίμων σε κάποιες γειτονιές) παρά πηγή σοβαρών διαιρέσεων.Οι σχέσεις Παλαιοελλαδιτών και Προσφύγων στον υπόκοσμο του Αιγάλεω το 1961
Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον θέμα, καθώς ο υπόκοσμος συχνά αντανακλά και μεγεθύνει τις κοινωνικές δυναμικές μιας εποχής. Για το Αιγάλεω του 1961, οι σχέσεις μεταξύ Παλαιοελλαδιτών και προσφύγων στον υπόκοσμο ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, περισσότερο συνεργατικές και λιγότερο διχαστικές απ’ ό,τι στις αρχικές δεκαετίες, ακολουθώντας την τάση της γενικότερης κοινωνικής ενσωμάτωσης που αναπτύξαμε.
Αρχική περίοδος (δεκαετίες 1920-1940). Οι εντάσεις και οι ξεχωριστές ομάδες.
Στις πρώτες δεκαετίες μετά την άφιξη των προσφύγων (1920s-1940s), όπου οι κοινωνικές εντάσεις ήταν πολύ πιο έντονες, πιθανότατα υπήρχαν ξεχωριστές ομάδες ή συμμορίες στον υπόκοσμο, βασισμένες σε εθνοτική ή καταγωγική διάκριση (πρόσφυγες εναντίον Παλαιοελλαδιτών). Αυτό θα ήταν φυσικό, καθώς οι πρόσφυγες προσπαθούσαν να επιβιώσουν σε ένα εχθρικό ή τουλάχιστον δύσκολο περιβάλλον, και η αλληλεγγύη εντός της κοινότητάς τους ήταν ισχυρή.
Ο φτωχός προσφυγικός κόσμος, ιδιαίτερα στις συνοικίες, ήταν πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη παράνομων δραστηριοτήτων (λαθρεμπόριο, μικροεγκληματικότητα, χαρτοπαιξία) ως μέσο επιβίωσης. Αντίστοιχα, και οι Παλαιοελλαδίτες είχαν τις δικές τους δομές και δίκτυα.Προς το 1961. Η σύγκλιση και συνεργασία
Μέχρι το 1961, τα πράγματα είχαν αλλάξει. Οικονομική Ενσωμάτωση και Κοινά Συμφέροντα. Όπως και στην νόμιμη οικονομία, έτσι και στον υπόκοσμο, οι άνθρωποι συνεργάζονται εκεί που υπάρχουν κοινά συμφέροντα και κέρδος. Οι διαχωρισμοί καταγωγής θα είχαν δευτερεύουσα σημασία μπροστά στην ευκαιρία για παράνομες δραστηριότητες (π.χ. λαθρεμπόριο τσιγάρων, οινοπνεύματος, παράνομη χαρτοπαιξία, εκβιασμοί).
Οι γενιές που είχαν μεγαλώσει μαζί στο Αιγάλεω, ανεξαρτήτως καταγωγής, είχαν δημιουργήσει φιλίες και γνωριμίες. Αυτές οι σχέσεις θα επεκτείνονταν και στον υπόκοσμο, διευκολύνοντας τη συνεργασία μεταξύ ατόμων με διαφορετικό προσφυγικό ή παλαιοελλαδίτικο υπόβαθρο. Ένας Παλαιοελλαδίτης “μπράβος” θα μπορούσε να συνεργάζεται με έναν πρόσφυγα “πορτιέρη” σε μια παράνομη χαρτοπαικτική λέσχη, για παράδειγμα.
Με την πάροδο του χρόνου, ο υπόκοσμος τείνει να γίνεται πιο οργανωμένος. Τα οργανωμένα εγκληματικά σχήματα δεν έχουν την πολυτέλεια να διατηρούν εθνοτικές διακρίσεις όταν αυτό επηρεάζει την “επιχείρηση”. Η ικανότητα και η αξιοπιστία θα ήταν πιο σημαντικά κριτήρια από την καταγωγή.
Το Αιγάλεω το 1961 ήταν πλέον μια ταχέως αναπτυσσόμενη αστική περιοχή. Η αστικοποίηση οδηγεί σε πιο σύνθετες κοινωνικές δομές, όπου οι παλαιές διακρίσεις της υπαίθρου ή των αρχικών προσφυγικών συνοικισμών υποχωρούν μπροστά στις ανάγκες της πόλης.
Είναι δύσκολο να βρεθούν συγκεκριμένα ιστορικά στοιχεία για τις σχέσεις στον υπόκοσμο του Αιγάλεω το 1961. Ωστόσο, με βάση τη γενική κοινωνική εξέλιξη, μπορούμε να υποθέσουμε με ασφάλεια ότι οι συνεργασίες θα ήταν ο κανόνας, ενώ οι συγκρούσεις με βάση την καταγωγή θα ήταν η εξαίρεση, περιορισμένες σε προσωπικές αντιπαλότητες ή μικροζητήματα, παρά σε συστηματικές διαμάχες μεταξύ “στρατοπέδων” Παλαιοελλαδιτών και προσφύγων. Η ανάγκη για επιβίωση και κέρδος αναμφίβολα θα υπερνικούσε τις παλιές διαφορές…
Πολλά από τα του υπόκοσμου θα τα δείτε σε πλήρη ανάπτυξη στο έργο…
