Πλαφόν στα ενοίκια

Στις 21 Οκτωβρίου φοιτητές βγήκαν ξανά στους δρόμους της Θεσσαλονίκης. Ανάμεσα στα αιτήματά τους για περισσότερες εστίες, ενίσχυση του στεγαστικού επιδόματος και χαμηλότερο κόστος διαβίωσης, ξεχώρισε ένα που ακούγεται όλο και περισσότερο στη δημόσια συζήτηση: πλαφόν στα ενοίκια.

Η ιδέα έχει περάσει και σε πολιτικές προτάσεις. Το ΠΑΣΟΚ, για παράδειγμα, έχει προτείνει πλαφόν στις ετήσιες αυξήσεις των ενοικίων σε περιοχές όπου υπάρχει τεκμηριωμένη στεγαστική πίεση. Το όριο στην ετήσια αύξηση και ο καθορισμός μιας ανώτατης τιμής είναι διαφορετικά εργαλεία.

Το θέμα το ανοίξαμε πρόσφατα και στο TikTok του γραφείου μας, @welcomegroupskg. Περισσότερα από εκατό σχόλια, συμφωνίες, διαφωνίες και παραδείγματα από το εξωτερικό έδειξαν κάτι απλό: δύσκολα χωρά μια σοβαρή συζήτηση σε ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων.

Η ανάγκη για ανακούφιση είναι πραγματική. Για μια οικογένεια που δυσκολεύεται να πληρώσει το σημερινό ενοίκιο, η υπόσχεση ότι θα χτιστούν περισσότερα σπίτια σε μερικά χρόνια δεν αρκεί. Χρειάζεται βοήθεια τώρα.
Το ερώτημα είναι αν το πλαφόν μπορεί να προσφέρει αυτή τη βοήθεια χωρίς να κάνει δυσκολότερη την αναζήτηση σπιτιού για εκείνον που θα έρθει μετά.

Στις ενεργές μισθώσεις, η αυθαίρετη μονομερής αύξηση του ενοικίου ήδη δεν επιτρέπεται. Ισχύουν οι όροι που έχουν συμφωνηθεί και οι ειδικές νόμιμες αναπροσαρμογές. Ας αφήσουμε λοιπόν αυτή την περίπτωση και ας δούμε δύο διαφορετικές παρεμβάσεις.

Πάγωμα τιμών μαζί με υποχρεωτική παράταση

Μια πολύ πιο ακραία επιλογή θα ήταν να παγώσουν τα ενοίκια και ταυτόχρονα να παραταθούν υποχρεωτικά οι μισθώσεις, πέρα από τη σημερινή προστασία τους. Να επιστρέψουμε, δηλαδή, σε λογικές ενοικιοστασίου. Ο ενοικιαστής που βρίσκεται ήδη μέσα στο σπίτι θα αποκτούσε μεγαλύτερη ασφάλεια: σταθερό μίσθωμα και εξασφαλισμένη παραμονή. Το όφελος αυτό είναι πραγματικό.

Τι γίνεται όμως με τον φοιτητή που έρχεται στην πόλη, το ζευγάρι που θέλει να φύγει από το πατρικό ή τον εργαζόμενο που αλλάζει τόπο δουλειάς; Αυτοί χρειάζονται διαθέσιμα σπίτια. Αν οι ιδιοκτήτες γίνουν πιο επιφυλακτικοί στο να νοικιάσουν και λιγότερα σπίτια επιστρέφουν στην αγορά, η αναζήτησή τους δυσκολεύει.
Στην ίδια θέση θα βρεθεί και ο σημερινός προστατευόμενος ενοικιαστής, αν χρειαστεί να μετακομίσει. Θα πρέπει κι εκείνος να αναζητήσει ένα σπίτι σε μια αγορά με περιορισμένες επιλογές.

Η ελληνική εμπειρία του ενοικιοστασίου και η ιστορία του «αέρα» στις επαγγελματικές μισθώσεις αξίζουν ξεχωριστό άρθρο. Το πρόσθετο ποσό που συμφωνείται για να εξασφαλιστεί η μίσθωση, πέρα από το ενοίκιο, θυμίζει πόσο διαφορετικό μπορεί να είναι το πραγματικό κόστος πρόσβασης από τη μηνιαία τιμή που βλέπουμε.

Ποιος θα ορίσει τη «σωστή» τιμή;

Η άλλη εκδοχή, στην οποία αξίζει να σταθούμε περισσότερο, είναι να ορίζει το κράτος το ίδιο το ανώτατο ενοίκιο: ανά περιοχή, ανά τετραγωνικό ή με κάποιο σύστημα αξιολόγησης των χαρακτηριστικών κάθε κατοικίας.

Εδώ προκύπτει ένα δύσκολο πρακτικό ερώτημα. Ποιος θα αποφασίζει πόσο πρέπει να νοικιάζεται κάθε σπίτι;
Δύο διαμερίσματα 80 τ.μ. στον ίδιο δρόμο μπορεί να διαφέρουν σε όροφο, ενεργειακή κλάση, ασανσέρ, θέση στάθμευσης, θέα, ποιότητα κατασκευής και κατάσταση συντήρησης. Το ένα μπορεί να έχει ανακαινιστεί πλήρως και το άλλο να μην έχει αλλάξει από τη δεκαετία του ’80.

Ως εκτιμητής, πρέπει να μπορώ να εξηγήσω γιατί έδωσα μια συγκεκριμένη αξία σε ένα ακίνητο. Το ίδιο θα περίμενα και από εκείνον που θα ορίσει το ανώτατο ενοίκιο. Ο ιδιοκτήτης και ο ενοικιαστής δικαιούνται να ξέρουν πώς προέκυψε.

Δεν είναι ρεαλιστικό να μπούμε σε όλα τα σπίτια της χώρας και να τα εκτιμήσουμε ένα προς ένα. Άρα, στην πράξη, μια τέτοια παρέμβαση θα στηριχθεί σε μαζικό μοντέλο. Εκεί όμως θα υπάρξουν αδικίες. Κάθε ακίνητο είναι διαφορετικό και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν αποτυπώνουν πάντα την πραγματική του κατάσταση. Μπορεί να ξέρουμε τον όροφο και τα τετραγωνικά, αλλά να μην έχουμε εικόνα για τις εργασίες που έγιναν, τα υλικά και την ποιότητα της ανακαίνισης.
Το ΠΕΑ δίνει χρήσιμη πληροφορία για την ενεργειακή απόδοση. Δεν αποτιμά όμως τη συνολική ποιότητα της κατοικίας, τη θέα ή το πώς ο όροφος και ο προσανατολισμός επηρεάζουν την αξία της. Αυτές οι διαφορές μετράνε για τον άνθρωπο που θα νοικιάσει το σπίτι. Πρέπει να μετράνε και για εκείνον που θα ορίσει την τιμή του.

Όταν το πραγματικό ενοίκιο βγαίνει έξω από το συμφωνητικό

Ας υποθέσουμε ότι το ανώτατο επιτρεπόμενο ενοίκιο για ένα σπίτι ορίζεται στα 500 ευρώ. Αν όμως το διεκδικούν δέκα ενδιαφερόμενοι και κάποιοι είναι διατεθειμένοι να δώσουν 600 ευρώ για να το εξασφαλίσουν, δημιουργείται κίνητρο να συμφωνηθούν 500 ευρώ στο μισθωτήριο και άλλα 100 «στο χέρι». Το επίσημο ενοίκιο μένει εντός ορίου, αλλά ο ενοικιαστής πληρώνει περισσότερα. Αυτό αποτελεί κίνδυνο που πρέπει να αντιμετωπιστεί στον σχεδιασμό και στους ελέγχους του μέτρου. Ιδίως όταν χρειαζόμαστε ακριβώς το αντίθετο: να γνωρίζουμε τα πραγματικά μισθώματα, ώστε να έχουμε αξιόπιστα στοιχεία για την αγορά και δίκαιη φορολόγηση.

Αν μέρος του πραγματικού ενοικίου μεταφέρεται σε αδήλωτες πληρωμές, το Δημόσιο χάνει φορολογικά έσοδα και στενεύουν τα περιθώρια για φοροελαφρύνσεις, επιδόματα στέγασης και άλλες παρεμβάσεις στήριξης. Κινδυνεύουμε έτσι να μπούμε σε έναν φαύλο κύκλο: να ζητάμε περισσότερη βοήθεια για τη στέγη και ταυτόχρονα να υπονομεύουμε τους πόρους που μπορούν να τη χρηματοδοτήσουν. Να πριονίζουμε, δηλαδή, τα πόδια της καρέκλας στην οποία καθόμαστε.

Πόσα σπίτια θα μείνουν προς ενοικίαση;

Το ανώτατο ενοίκιο επηρεάζει και την απόφαση να παραμείνει ένα σπίτι στη μακροχρόνια μίσθωση. Ο ιδιοκτήτης μπορεί να πουλήσει, να το κρατήσει κλειστό ή να επιλέξει άλλη επιτρεπόμενη χρήση.

Η πώληση προς ιδιοκατοίκηση δεν εξαφανίζει μια κατοικία και μπορεί να βοηθήσει έναν ενοικιαστή να αποκτήσει δικό του σπίτι. Για όσους όμως δεν έχουν δυνατότητα αγοράς, μετρά πόσες κατοικίες παραμένουν διαθέσιμες προς ενοικίαση.

Το ίδιο ισχύει και για την ανακαίνιση. Πριν διαθέσει ξανά ένα ακίνητο προς ενοικίαση, ο ιδιοκτήτης μπορεί να επενδύσει σε καινούργια κουφώματα, μόνωση, θέρμανση και συνολική ανακαίνιση. Αν το ανώτατο επιτρεπόμενο μίσθωμα δεν αναγνωρίζει αυτή τη βελτίωση, περιορίζεται και το οικονομικό κίνητρο για να γίνει.

Προσωπικά, δυσκολεύομαι να καταλάβω πώς περιμένουμε από έναν ιδιοκτήτη να πληρώσει για καλύτερα κουφώματα, μόνωση και θέρμανση, αν μετά συνεχίζουμε να αντιμετωπίζουμε το σπίτι σαν να μην άλλαξε τίποτα. Από κάπου πρέπει να πληρωθεί και η αναβάθμιση.

Για την Ελλάδα αυτό είναι κρίσιμο. Έχουμε παλιά σπίτια που χρειάζονται παρεμβάσεις, ενώ ο ενοικιαστής πληρώνει κάθε μήνα και τις αδυναμίες τους μέσα από τους λογαριασμούς. Χρειαζόμαστε λοιπόν έναν σχεδιασμό που να προστατεύει από υπερβολικές αυξήσεις και να αφήνει χώρο για ουσιαστικές βελτιώσεις.

Αν το πλαφόν εφαρμοστεί και στα νεόδμητα, περιορίζει την αναμενόμενη απόδοση μιας επένδυσης τη στιγμή που χρειαζόμαστε νέες κατοικίες. Αν τα εξαιρέσει, διατηρεί ισχυρότερο κίνητρο κατασκευής, αλλά αφήνει διαφορετικά τμήματα της αγοράς με διαφορετικούς κανόνες.

Τι συνέβη όπου δοκιμάστηκε;

Στο Βερολίνο, το αυστηρό Mietendeckel του 2020 περιόρισε και πάγωσε μισθώματα, εξαιρώντας νεότερες κατοικίες. Μελέτες κατέγραψαν χαμηλότερα ζητούμενα ενοίκια στις ρυθμιζόμενες κατοικίες, αλλά και έντονη μείωση των αγγελιών ενοικίασης. Τα σπίτια που εμφανίζονταν στην αναζήτηση ήταν φθηνότερα, αλλά λιγότερα. Το μέτρο ακυρώθηκε το 2021 για λόγους νομοθετικής αρμοδιότητας. Η δικαστική απόφαση δεν αποτελούσε αξιολόγηση της οικονομικής του αποτελεσματικότητας.

Χρειάζεται εδώ να ξεχωρίσουμε το Mietendeckel από το ομοσπονδιακό Mietpreisbremse, το οποίο έχει παραταθεί έως το 2029. Το δεύτερο περιορίζει, στις περιοχές εφαρμογής του και με εξαιρέσεις, το αρχικό ενοίκιο στο 10% πάνω από το τοπικό συγκρίσιμο μίσθωμα. Πρόκειται για διαφορετικό μέτρο, με προβλέψεις για νεόδμητα και αναβαθμίσεις.

Στην Ολλανδία, η επέκταση της ρύθμισης στη μεσαία αγορά το 2024 προσέφερε ανακούφιση σε μέρος των ενοικιαστών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει όμως περίπου 16.000 λιγότερες ιδιωτικές ενοικιαζόμενες κατοικίες στις αρχές του 2026, καθώς αυξήθηκαν οι πωλήσεις προς ιδιοκατοίκηση. Στην εξέλιξη συνέβαλαν, μαζί με τη ρύθμιση των ενοικίων, οι φορολογικές αλλαγές και τα υψηλότερα επιτόκια.

Στο San Francisco, γνωστή ακαδημαϊκή μελέτη βρήκε ότι η προστασία περιόρισε τις μετακινήσεις των ενοικιαστών κατά περίπου 20%. Παράλληλα, οι ιδιοκτήτες που επηρεάστηκαν μείωσαν την προσφορά ενοικιαζόμενων κατοικιών κατά περίπου 15%, μέσω πωλήσεων προς ιδιοκατοίκηση και επαναξιοποίησης κτιρίων.

Υπάρχουν όμως και διαφορετικά ευρήματα. Στην Καταλονία, μελέτη για τη ρύθμιση του 2020 κατέγραψε μείωση των ενοικίων κατά 4%-6%, χωρίς να εντοπίσει μείωση της προσφοράς στο διάστημα που εξέτασε.

Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή στις γενικεύσεις. Το όνομα «πλαφόν» από μόνο του λέει πολύ λίγα. Σημασία έχει τι ακριβώς περιορίζουμε, ποιες κατοικίες καλύπτουμε και ποιες επιλογές αφήνουμε σε ιδιοκτήτες και ενοικιαστές.

Και στην Ελλάδα τι θέλουμε να πετύχουμε;

Η δική μου ένσταση απέναντι σε ένα αυστηρό, οριζόντιο πλαφόν αφορά κυρίως την επόμενη μέρα.
Το πλαφόν μπορεί πράγματι να συγκρατήσει το ενοίκιο για κάποιον που βρίσκεται ήδη μέσα σε ένα σπίτι. Αυτό το όφελος είναι πραγματικό. Προσωπικά, θέλω να το κρίνουμε και με τα μάτια του φοιτητή που θα έρθει στη Θεσσαλονίκη τον επόμενο Σεπτέμβριο. Πόσα σπίτια θα βρει διαθέσιμα; Σε τι κατάσταση; Και πόσα από αυτά θα μπορεί να πληρώσει;
Θέλουμε ο σημερινός ενοικιαστής να μπορεί να πληρώνει το σπίτι του και ο αυριανός να μπορεί να βρει ένα. Η στεγαστική πολιτική οφείλει να απαντά και στα δύο.

Είναι καιρός να βλέπουμε τρισδιάστατα ένα τόσο σοβαρό ζήτημα όπως το στεγαστικό. Να εξετάζουμε ποιον προστατεύει ένα μέτρο σήμερα, πώς θα αντιδράσει η αγορά και τι θα βρει μπροστά του εκείνος που θα αναζητήσει σπίτι αύριο. Ένα μέτρο μπορεί να έχει καλή πρόθεση και να ακούγεται ευχάριστo, αλλά να φέρει το αντίθετο αποτέλεσμα αν αγνοήσουμε όσα αλλάζει συνολικά στην αγορά.
Γι’ αυτό, μαζί με το «πόσο θα συγκρατήσει τις τιμές», κάθε νέα πρόταση χρειάζεται να απαντά και σε ένα ακόμη ερώτημα: Μας φέρνει περισσότερα σπίτια στην αγορά ή λιγότερα;

*Ο Παντελής Σπυράτος είναι οικονομολόγος, πιστοποιημένος εκτιμητής ακινήτων και Broker/Owner της REMAX Welcome. Παράλληλα, διδάσκει Real Estate στο ΙΕΚ ΑΚΜΗ Θεσσαλονίκης

Μοίρασε το άρθρο!