Η Διπλή Ζωή του Κ.Κ.Ε. – Από το Τραύμα της Ήττας στη Νομιμοποίηση της Μνήμης(1949–1974). Γράφει ο Παύλος Παπαδόπουλος
Η ήττα του 1949 δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Ήταν υπαρξιακή.
Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, βαρύ από αίμα και σιωπές, βρέθηκε μπροστά σε έναν καθρέφτη ραγισμένο: το κόμμα των βουνών, των ελπίδων και των νεκρών, έγινε ξαφνικά ένα σώμα χωρίς πατρίδα.
Οι ηγέτες και οι μαχητές του βρέθηκαν διασκορπισμένοι στην Τασκένδη, στη Ρουμανία, στην Ουγγαρία — σε έναν εξόριστο βίο που δεν είχε τίποτε το ηρωικό. Ήταν ζωή σε κοιτώνες, μέσα σε εργοστάσια, ανάμεσα σε αφίσες και συνθήματα, αλλά χωρίς τον ήλιο και τη γλώσσα της πατρίδας. Εκεί γεννήθηκε το «Κ.Κ.Ε. της Διασποράς», ένα κόμμα κλεισμένο στον εαυτό του, υπό την επιρροή του ΚΚΣΕ, παρακολουθούμενο, αυστηρό, καχύποπτο. Η συλλογική ζωή μετατράπηκε σε εσωτερική δίκη. Η έννοια της πειθαρχίας ξεπέρασε την πολιτική — έγινε τρόπος ύπαρξης. Και γύρω από αυτό το πείσμα διατηρήθηκε, σαν μικρό θαύμα, η ταυτότητα ενός κινήματος που αρνήθηκε να σβήσει.
Όσοι έμειναν στην Ελλάδα, πλήρωσαν αλλιώς. Η Μακρόνησος, τα νησιά-φυλακές, οι δηλώσεις μετανοίας, η «αναμόρφωση» — όλα αυτά δεν ήταν τιμωρίες, ήταν τελετουργίες ταπείνωσης. Ο όρος «εξανδραποδισμός» δεν ήταν υπερβολή· ήταν περιγραφή. Ένα σχέδιο εκρίζωσης της πίστης, της ιδέας, της μνήμης. Και όμως, εκεί, μέσα στα στρατόπεδα, σώθηκε ένα κομμάτι αξιοπρέπειας που αργότερα θα γίνει το θεμέλιο της μεταπολεμικής Αριστεράς.
Όταν το κόμμα έχασε το δικαίωμα να υπάρχει, έμαθε να επιβιώνει σαν σκιά. Η «παράνομη δουλειά» στήθηκε με τρόικες, ψευδώνυμα, συνθηματικά και συνωμοτικές συναντήσεις. Κάθε λάθος μπορούσε να κοστίσει τη ζωή. Η Ασφάλεια και αργότερα η ΚΥΠ είχαν μετατρέψει την καταδίωξη σε επιστήμη.
Μέσα σε αυτή τη διαρκή απειλή, το ΚΚΕ αναγκάστηκε να στραφεί προς τα μέσα. Η καχυποψία έγινε δεύτερη φύση. Ο μύθος των ασυρμάτων, οι προδοσίες, οι συλλήψεις, τα βασανιστήρια — όλα γέννησαν μια ψυχολογία υπόγειας ύπαρξης. Το κόμμα δεν μιλούσε πλέον μόνο για ταξική πάλη· μιλούσε και για την ίδια του τη σωτηρία. Αυτή η υπόγεια ζωή, ωστόσο, καλλιέργησε και κάτι άλλο: μια σιωπηλή πειθαρχία που συντήρησε το σώμα του κινήματος μέχρι να έρθει ο καιρός να ξαναβγεί στο φως.
Κάθε εξορία γεννά και ένα εσωτερικό ξεκαθάρισμα. Το 1956, με την καθαίρεση του Νίκου Ζαχαριάδη, ο κομματικός ιστός τραντάχτηκε συθέμελα. Η αποσταλινοποίηση της Μόσχας ήρθε σαν ηλεκτρικό ρεύμα. Το ΚΚΕ βρέθηκε διχασμένο ανάμεσα σε εκείνους που θεωρούσαν τον Ζαχαριάδη θεμελιωτή της πίστης και σε εκείνους που έβλεπαν σε αυτόν το σύμβολο της δογματικής αγκύλωσης.
Οι εκκαθαρίσεις, οι δίκες, οι φραξιονιστικές κατηγορίες, έγιναν ο καθρέφτης ενός κόμματος που πάλευε όχι μόνο με την Ιστορία, αλλά και με τον εαυτό του. Κι όμως, μέσα από αυτή τη σκοτεινή περίοδο, θα γεννηθεί ο σπόρος της επόμενης μεγάλης ρήξης.
Η Άνοιξη της Πράγας δεν συγκλόνισε μόνο την Τσεχοσλοβακία. Συγκλόνισε και τους Έλληνες κομμουνιστές της διασποράς. Η διάσπαση του 1968 δεν ήταν διοικητική· ήταν υπαρξιακή. Από τη μία το Κ.Κ.Ε., «ορθόδοξο», πιστό στη Μόσχα, προσηλωμένο στη γραμμή της επανάστασης και της παρανομίας. Από την άλλη το Κ.Κ.Ε. Εσωτερικού, το οποίο ονειρεύτηκε έναν εθνικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό, έναν δρόμο που να περνά μέσα από τη δημοκρατία, τη νομιμότητα, την κριτική σκέψη. Εκεί, ανάμεσα σε αυτούς τους δύο κόσμους, χαράχτηκε το μελλοντικό πρόσωπο της ελληνικής Αριστεράς — από τη μία η πίστη, από την άλλη η αμφιβολία· από τη μία η ορθοδοξία, από την άλλη η αναζήτηση.
Το 1951, μέσα στην πιο σκληρή μετεμφυλιακή περίοδο, ιδρύεται η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά (ΕΔΑ). Ήταν η λύση ανάγκης, το νόμιμο προσωπείο του παράνομου ΚΚΕ. Όμως έγινε κάτι περισσότερο: ένα ζωντανό κανάλι επικοινωνίας του κινήματος με τον λαό. Το 1958, η ΕΔΑ θα εκτιναχθεί στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης με 24,4%. Η κοινωνία, κουρασμένη από τον αντικομμουνισμό, αναζητούσε φωνή· και τη βρήκε εκεί. Το κατεστημένο αντέδρασε δημιουργώντας νέους πολιτικούς σχηματισμούς, όπως η Ένωση Κέντρου, για να περιορίσει την απήχηση της Αριστεράς. Η ΕΔΑ δεν ήταν απλώς ένα κόμμα· ήταν η απόδειξη ότι ο κομμουνισμός δεν είχε ηττηθεί ιδεολογικά. Είχε απλώς αλλάξει πρόσωπο, φόρεσε κοστούμι, αλλά κράτησε την ψυχή του βουνού.
Η πτώση της Δικτατορίας έφερε κάτι που φάνταζε αδιανόητο: τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Η πράξη αυτή δεν ήταν μόνο πολιτική. Ήταν τελετουργία συμφιλίωσης. Το κόμμα επέστρεψε στην πολιτική ζωή, όχι σαν νικητής, αλλά σαν επιζών. Με την πράξη εκείνη, η Ελλάδα έκλεισε — ή νόμισε ότι έκλεισε — το κεφάλαιο του Εμφυλίου.
Η νομιμοποίηση δεν ήταν παραχώρηση εξουσίας, ήταν αναγνώριση ιστορικής αντοχής. Το ΚΚΕ δεν είχε εξαλειφθεί· είχε αντέξει στην παρανομία, στις εξορίες, στις φυλακές, στις ιδεολογικές καταιγίδες. Η ιστορία του ΚΚΕ μετά το 1949 είναι η ιστορία ενός κόμματος που έζησε δύο ζωές. Την υπόγεια, της εξορίας, της μυστικότητας, της πειθαρχίας. Και την δημόσια, της ΕΔΑ, της πολιτικής επιβίωσης, της αναζήτησης μιας νέας γλώσσας μέσα στον κόσμο της νομιμότητας.
Αυτός ο διχασμός δεν ήταν αδυναμία· ήταν ο τρόπος του κόμματος να υπάρξει μέσα στην Ιστορία. Κι αν σήμερα μιλάμε για την ελληνική Αριστερά ως πλουραλιστικό χώρο, με διαφορετικές φωνές και ορίζοντες, αυτό οφείλεται σε εκείνη τη μακρά, επίμονη εποχή της διπλής ζωής — όπου η μνήμη έγινε πολιτική πράξη και η ήττα μετατράπηκε σε μορφή επιμονής.
-Ο Παύλος Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και Γερμανικά.
