Καθώς όλοι ψάχνουμε να βρούμε τρόπους να αντιμετωπίσουμε όσα μας συμβαίνουν και μας αναστατώνουν καθημερινά, μια κουβέντα με τον κ. Άγγελο Ροδαφηνό, έναν άνθρωπο που οι παρατηρήσεις και οι γνώσεις του βοηθούν σε ουσιαστικές προσεγγίσεις των κοινωνικών και ατομικών θεμάτων και τη διαχείριση τους.
ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΟΥΛΑ
1. Παρακολουθώντας τις ειδήσεις τους τελευταίους μήνες στην Ελλάδα έχει την εντύπωση ότι βιώνουμε μια περίοδο έξαρσης μιας τρομακτικής κοινωνικής νοσηρότητας. Που το αποδίδετε αυτό;
Υπάρχουν αρκετές πιθανές ερμηνείες. Η πρώτη είναι ότι τα περιστατικά βίας αυξήθηκαν (σε όλο τον κόσμο) λόγω του εγκλεισμού και των μέτρων του κορονοϊού – η οποία όμως δεν υποστηρίζεται από όλα τα δεδομένα. Υπάρχουν κάποιες χώρες στις οποίες έχει αναφερθεί αύξηση της εγκληματικότητας τα τελευταία δύο έτη.
Βέβαια, για να λέμε και τα θετικά, η Ελλάδα είναι σχετικά χαμηλά, στη θέση 66 της λίστας με τις πιο επικίνδυνες χώρες. Μια άλλη είναι ότι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης στην Ελλάδα αφιερώνουν όλο και περισσότερο χρόνο σε τέτοια περιστατικά. Ο άνθρωπος για να επιζήσει έχει εξελιχθεί ώστε να προσέχει τις πιθανές απειλές στο περιβάλλον, κάτι που ονομάζουμε «αρνητική προκατάληψη». Τα ΜΜΕ γνωρίζοντας ότι τα κακά νέα προσελκύουν περισσότερη προσοχή και κέρδη αξιοποιούν αυτή την “μεροληψία αρνητικότητας”. Δεν θέλω να υποθέσω ότι είναι μία τακτική αποπροσανατολισμού από άλλες σημαντικότερες ειδήσεις και προβλήματα του τόπου γιατί θα ακουστώ σαν συνωμοσιολόγος.
Μια τρίτη πιθανή ερμηνεία, είναι ότι η νοσηρότητα υπάρχει πάντα, αλλά οι κοινωνικές αναστολές και η δυσκολία να μοιραστείς το πρόβλημα, να πάρεις ανατροφοδότηση και να το κοινοποιήσεις σε ευρύ μέρος του πληθυσμού δρουν ανασταλτικά. Πρόσφατα κάποια άτομα πήραν το μικρόφωνο ή αν θέλετε το μεγάφωνο στα social media και τα ΜΜΕ, βγήκαν μπροστά και έδωσαν το παράδειγμα και το έναυσμα σε άλλα άτομα και ακολούθησε μια χιονοστιβάδα καταγγελιών. Επίσης, πλέον οι κάμερες και η τεχνολογία βοηθούν στον εντοπισμό των δραστών σε ειδεχθή εγκλήματα, τα οποία παλαιότερα ίσως εμμέναν ανεξιχνίαστα. Παράλληλα, πάλι με τη βοήθεια της τεχνολογίας και των social media, έγινε ακόμα πιο δύσκολο σε πολιτικά ή άλλα κυκλώματα που εμπλέκονται στη διαφθορά να κουκουλώσουν παρεμφερή συμβάντα και παραβατικές ενέργειες.
2. Συνηθίζεται η ασχήμια και η ακραία βία;
Βεβαίως. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε οποιοδήποτε ερέθισμα μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένες συναισθηματικές αντιδράσεις, μέσω ενός μηχανισμού που ονομάζουμε συναισθηματική απευαισθητοποίηση. Βλέπε για παράδειγμα τους στρατιώτες στον πόλεμο.
3. Την πολυετή οικονομική κρίση ακολούθησε η υγειονομική και ο εγκλεισμός. Πιστεύεις ότι υπάρχουν οι ψυχικές αντοχές για μια επιστροφή στο φως;
Οι επιπτώσεις της κρίσης και του Covid είναι οικονομικές, σωματικές, ψυχολογικές. Σίγουρα κουραστήκαμε και εμείς κι όλος ο πλανήτης. Καλά θα κάνουμε να βρούμε τις ψυχικές αντοχές, όπως τις βρήκαν άλλοι λαοί, ώστε να αναστραφεί η καθοδική πορεία. Ένα εκατομμύριο μέρες (2500 χρόνια) πριν, η Ελλάδα ήταν κοιτίδα του πολιτισμού, της δημοκρατίας, το λίκνο των επιστημών, της φιλοσοφίας και της εκπαίδευσης. Κατέληξε από πριγκίπισσα να είναι σήμερα ο βάτραχος της Ευρώπης, ως αποτέλεσμα των γνωστών παθολογιών που μαστίζουν επί χρόνια την κοινωνία μας.
Δυστυχώς σήμερα δεν έχουμε να επιδείξουμε πολιτισμό και έργα. Όπως περιγράφω και στο βιβλίο μου “Από πρίγκιπας βάτραχος και τούμπαλιν”, γνωρίζουμε πλέον πώς μπορούμε να αλλάξουμε άτομα και κοινωνίες. Απαιτεί όμως αλλαγές, σωστό προγραμματισμό και δουλειά. Κατ’ εμέ, μεγαλύτερο πρόβλημα από την οικονομική και υγειονομική κρίση είναι η έλλειψη αξιών και ηθικής στην Ελλάδα. Μελέτες καταδεικνύουν ότι η βελτίωση της εμπιστοσύνης και των σχέσεων μεταξύ των πολιτών θα έχει πολλαπλάσια θετική επίδραση στην ικανοποίηση από τη ζωή, σε σχέση με μία βελτίωση στα οικονομικά μας.
4. Υπάρχει μια έξαρση του ανορθολογισμού τελευταία. Μια επιστροφή σε δοξασίες, σε εξωπραγματικές εξηγήσεις, σε θεολογικές εξηγήσεις πραγμάτων, fake news, αντιεπιστημονικές φήμες κλπ. Πως εξηγείται;
Όντως η διάδοση της ψευδό επιστημονικής παραπληροφόρησης είναι ευρεία. Ο μισός σχεδόν πληθυσμός της ΕΕ ενημερώνεται πλέον από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ το 60% των πληροφοριών αναπαράγονται από τους χρήστες του διαδικτύου χωρίς να τις διαβάσουν πρώτα. Η δυσπιστία στην επιστήμη και τα επιστημονικά στοιχεία απειλεί την ευεξία και τη δημόσια υγεία σε όλο τον κόσμο. Η άγνοια μπορεί να αποβεί μοιραία. Ψεύτικες θεραπείες, μύθοι και ψευδείς ειδήσεις κοστίζουν ζωές. Υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ της κοινής γνώμης και της επιστημονικής συναίνεσης.
Το φαινόμενο βέβαια είναι παγκόσμιο και είναι σύνηθες σε καταστάσεις αβεβαιότητας και στρες. Όμως, στην Ευρώπη είμαστε ο λαός που πιστεύει περισσότερο στη συνωμοσιολογία. Γιατί; Η κύρια αιτία είναι η έλλειψη επιστημονικού εγγραμματισμού και η αδυναμία κριτικής σκέψης. Η πίστη σε μεταφυσικές θεωρίες, θεωρίες συνωμοσίας και ψευδείς ειδήσεις σχετίζεται με το επίπεδο εκπαίδευσης. Δυστυχώς, η μέση επίδοση των 15χρονων Ελλήνων μαθητών είναι εδώ και πολλά χρόνια μία από τις χαμηλότερες μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ. Είμαστε μια από τις φτωχότερες και πιο διεφθαρμένες χώρες της ΕΕ, με ένα αναποτελεσματικό εκπαιδευτικό σύστημα. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας στερούνται εκπαίδευσης στις δεξιότητες κριτικής σκέψης.
Η ικανότητα να βρει κάποιος πληροφορίες, να τις αναλύσει και να μπορεί να διακρίνει την αλήθεια δεν είναι έμφυτη αλλά αποκτάται με συγκεκριμένη εκπαίδευση. Τα μαθηματικά βοηθούν να αξιολογείς τις πιθανότητες, η μεθοδολογία επιστημονικής έρευνας να κατανοείς τις έρευνες και τις πληροφορίες, ενώ υπάρχουν και συγκεκριμένα μαθήματα ή βιβλία για την κριτική σκέψη. Δημιούργησα ένα δωρεάν online μάθημα για να βοηθήσω τους συνανθρώπους μας. Μέχρι στιγμής το μάθημα παρακολούθησαν 300 άτομα, άρα τώρα δεν μένει παρά να το παρακολουθήσουν κάποια εκατομμύρια ακόμα. Έως τότε φαίνεται ότι αντί να κάνουμε βήματα μπροστά πηγαίνουμε με την όπισθεν.
Ερώτηση κρίσης: είναι ΟΚ τα ΜΜΕ να παρουσιάζουν αστρολόγους και προβλέψεις; Ανάλογα, αρμόζει οι βιβλιοθήκες μας να έχουν στα ράφια τους βιβλία ομοιοπαθητικής, ρείκι και ιριδολογίας; Στον τομέα της υγείας, βουλευτές, απόφοιτοι ιατρικής ή φαρμακοποιοί πουλάνε θεραπείες και σκευάσματα που δεν έχουν κανένα αποτέλεσμα. Άραγε ποιοι είναι χειρότεροι, αυτοί που δεν γνωρίζουν ότι είναι άχρηστα ή αυτοί που συνειδητά εξαπατούν τον εύπιστο ασθενή; Έλλειψη ηθικής, δογματισμός, αναξιοκρατία, νεποτισμός, ρατσισμός, εθνικισμός, λαϊκισμός, ανορθολογισμός – οι παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας – δεν μπορεί παρά να επηρεάσουν και το εκπαιδευτικό σύστημα. Ταυτόχρονα, το ενδεχόμενο πολιτικό κόστος φρενάρει τις οποίες αποφάσεις για αναγκαίες τομές όπως η εκκοσμίκευση της κοινωνίας με τον διαχωρισμό κράτους-εκκλησίας, ο εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης κλπ.
Δεν υπάρχει ακόμα ανάλογο μάθημα κριτικής σκέψης στο σχολείο. Αντίθετα, επιμένουμε να παρουσιάζουμε μύθους στα μικρά παιδιά στο σπίτι, όπως αυτός του Αι-Βασίλη και άλλους πολύ χειρότερους στο σχολείο, όπως αυτός της γένεσης – και μάλιστα την περίοδο που οι νεαροί τους εγκέφαλοι προσπαθούν να κατανοήσουν τον κόσμο. Πώς θα αντιμετωπίσουμε την έλλειψη ορθολογισμού και κριτικής σκέψης; Ας καταστρώσουμε επιτέλους ένα πλάνο στην εκπαίδευση. Το 2020 οι δυο πιο πολύτιμες ικανότητες για τους εργοδότες ήταν η επίλυση προβλημάτων και η κριτική σκέψη. Ποια μαθήματα θα κρατήσουμε; Θυμίζω: όταν λες ναι σε κάτι λες όχι σε κάτι άλλο. Προτείνω συνεπώς να αντικαταστήσουμε λιγότερο σημαντικά (ή περιττά) μαθήματα με μαθήματα επιστήμης και κριτικής σκέψης.
Τι διδάσκουν τα επιτυχημένα εκπαιδευτικά συστήματα της Ιαπωνίας, Νότιας Κορέας, Φιλανδίας;
Ηθική λήψη αποφάσεων ωφέλιμων για το κοινό καλό, αρετή, συνεργασία, επικοινωνία, συμμετοχή, συνεισφορά στο κοινωνικό κεφάλαιο, well-being. Πρέπει επιτέλους να αποδεχτούμε και να σεβαστούμε την διαφορετικότητα, να αγωνιστούμε για την ισότητα, να ενστερνιστούμε την βιώσιμη ανάπτυξη, να καλωσορίσουμε και να εντάξουμε τους μετανάστες. Ας διδάξουμε πως μαθαίνουμε (learnability) και πώς να βρίσκουμε έγκυρες πληροφορίες. Αν όμως συνεχίσουμε να κάνουμε ότι κάναμε, θα συνεχίσουμε να παίρνουμε ότι παίρναμε. Αυτό όμως ούτε μας αρέσει ούτε έχει τα επιθυμητά αποτελέσματα στην κοινωνία, τις σχέσεις και την οικονομία μας.
5. Τα σόσιαλ τι ρόλο παίζουν στην υποχώρηση της λογικής;
Ξοδεύουμε κατά μέσο όρο δύο ώρες κάθε μέρα στα social media και άλλον τόσο παρακολουθώντας τηλεόραση και ειδήσεις. Ναι μεν ενημερωνόμαστε, αλλά η υπερβολική έκθεση μπορεί να αυξήσει τα συναισθήματα ανησυχίας, άγχους και κατάθλιψης. Είναι πολύ εύκολο πλέον ο καθένας από μας να αποκτήσει μικρόφωνο και να αρχίσει να διατυμπανίζει τις απόψεις του / της στο διαδίκτυο. Υπάρχει γύρω μας μια πληθώρα, ένας ωκεανός πληροφοριών στον οποίο οι περισσότεροι από εμάς πνίγονται, επειδή, όπως προ είπαμε, δεν διδασκόμαστε πως να διακρίνουμε και να εντοπίζουμε τις έγκυρες πηγές και πληροφορίες.
6. Η υπερδεκαετής Ελληνική περιπέτεια μας έκανε καλύτερους;
Αν κρίνω από την εμπειρία μου στο εξωτερικό, τις παρατηρήσεις μου στο εσωτερικό, αλλά και από τους γενικούς δείκτες θα μου επιτρέψεις να αμφιβάλλω. Μία καλύτερη περιπέτεια θα ήταν να στείλουμε όλους τους Έλληνες να ζήσουν ως μετανάστες σε μία χώρα της Βόρειας Ευρώπης, μπας και ανοίξουν τα μάτια τους και αποκτήσουν λίγη ενσυναίσθηση. Όλοι συμφωνούν με τον τίτλο του δεύτερου μου βιβλίου “Οι ηλίθιοι είναι ανίκητοι”. Όταν τους ρωτάω όμως ποιοι είναι οι ηλίθιοι, απαντούν με ευκολία “…οι άλλοι”!
Οι άλλοι φταίνε. Η Γερμανία, οι ΗΠΑ, το σύστημα, η εξουσία. Ποτέ εμείς. Όμως, κάθε φορά που δείχνουμε με ένα δάχτυλο, τρία δάχτυλα δείχνουν προς τα πίσω. Το πρώτο βήμα για αλλαγή είναι να αναλάβουμε επιτέλους την ευθύνη για την κατάσταση μας και να κατανοήσουμε ότι κάθε πράξη έχει και ένα αποτέλεσμα. Ότι είμαστε το άθροισμα των επιλογών μας. Η ζωή είναι σαν ένα σουπερμάρκετ. Περνάς και ψωνίζεις δωρεάν, στην έξοδο όμως πρέπει να πληρώσεις. Πολλές από τις καθημερινές μας επιλογές σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο είναι λανθασμένες.
7. Τι θα μπορούσε να μας εμπνεύσει αυτή τη στιγμή για να πάμε παρακάτω;
Υγιείς προσπάθειες έχουν ξεκινήσει από πολλές ομάδες. Ακτιβιστές, ομάδες με κοινωνική προσφορά, φίλοι του περιβάλλοντος, του ποδηλάτου, των ζώων, σελίδες σκεπτικιστών, Ελληνικά hoaxes κλπ. Δεν αρκούν όμως αυτές οι προσπάθειες. Χωρίς να θέλω να πολιτικοποιήσω τη συζήτηση, η παραδειγματική ηγεσία θα μπορούσε σίγουρα να βοηθήσει. Παρακολουθώντας τον εκσυγχρονισμό σε κάποιες διαδικασίες του δημοσίου από το σχετικό υπουργείο, έχω πειστεί ότι η αλλαγή είναι δυνατή και μάλιστα μπορεί να επιτευχθεί γρήγορα αν υπάρχει θέληση και τα σωστά άτομα στις σωστές θέσεις. Δεν χρειάζεται να επανα-επινοήσουμε τον τροχό. Οτιδήποτε θέλουμε να καταφέρουμε κάποιος άλλος το έχει ήδη καταφέρει. Ας μάθουμε από τους επιτυχημένους (βλ. Καλές Πρακτικές σε όλο τον κόσμο). Ας χρησιμοποιήσουμε την τεχνογνωσία (π.χ., Nudging) για να επιτύχουμε αλλαγές.
*Ο Δρ Άγγελος Ροδαφηνός είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στη μεθοδολογία έρευνας και εξ αποστάσεως εκπαίδευση στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Σπούδασε και εργάστηκε σε 13 πανεπιστήμια στην Αμερική, Αυστραλία, Κύπρο και Ελλάδα. Το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει την έκδοση των βιβλίων «Από πρίγκιπας βάτραχος και… τούμπαλιν: Πρακτικές ψυχολογικές τεχνικές, για να βελτιώσουμε τον εαυτό μας – ή τους άλλους» και «Οι Ηλίθιοι είναι ανίκητοι: η μέθοδος Ro για την αντιμετώπισή τους και την αποτελεσματική επίλυση προβλημάτων»», καθώς και την δημοσίευση 50 και πλέον επιστημονικών άρθρων σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Το κείμενο περιλαμβάνει αποσπάσματα από την ομιλία του στο tedx της Βέροιας.
