Κηδεμονία και οικογενειακή εξουσία στην Ελλάδα του ’60 – Γράφει ο Παύλος Παπαδόπουλος
Ο αόρατος νόμος που καθόριζε τη μοίρα των κοριτσιών
Η δεκαετία του 1960 υπήρξε για την Ελλάδα μια εποχή αντιθέσεων: από τη μια πλευρά ο εκσυγχρονισμός, τα πρώτα βήματα κοινωνικής κινητικότητας, οι σπουδές, η πόλη· από την άλλη η βαθιά ριζωμένη πατριαρχία, οι οικογενειακοί κανόνες, η τιμή του σπιτιού.
Σ’ αυτή τη μεταβατική κοινωνία, η κηδεμονία δεν ήταν απλώς ένας νομικός θεσμός· ήταν τρόπος ζωής, ένα αόρατο σύστημα εξουσίας που όριζε ποια θα αγαπήσει, ποια θα παντρευτεί, ποια θα σωπάσει.
Η πατρική εξουσία ως θεμέλιο
Ο πατέρας είχε τον πρώτο και τελευταίο λόγο. Δεν ενέκρινε μόνο τον γαμπρό· νομιμοποιούσε τον γάμο. Η φράση «δεν την εγκρίνω αυτή τη σχέση» δεν ήταν απλή διαφωνία· ήταν απαγόρευση.
Ο πατέρας δεν υπερασπιζόταν μόνο τη θυγατέρα του, αλλά και το κύρος του ονόματός του. Το «ποιος θα μπει στο σπίτι μας» αποτελούσε ζήτημα τιμής. Η κόρη αντιπροσώπευε τη φήμη, το ήθος και τη συνέπεια της οικογένειας, γι’ αυτό και η παραμικρή “απροσεξία” μπορούσε να γίνει σκάνδαλο.
Η κοινωνία παρακολουθούσε, σχολίαζε, κατέκρινε.
Η ελευθερία του έρωτα ήταν πολυτέλεια – προνόμιο λίγων, κυρίως στα αστικά κέντρα.
Ο «καλός γάμος» δεν ήταν υπόθεση καρδιάς αλλά στρατηγικής: κοινωνικής, οικονομικής και οικογενειακής.
Η μητέρα – ο σιωπηλός μεσολαβητής
Η μητέρα είχε ρόλο διακριτικό, συχνά παρασκηνιακό. Δεν αποφάσιζε, αλλά επηρέαζε. Προσπαθούσε να γλυκάνει τον πατέρα, να κερδίσει χρόνο, να προστατεύσει την κόρη χωρίς να συγκρουστεί.
Ανάμεσα σε δύο κόσμους —τον πατέρα και το παιδί— η μητέρα στεκόταν ως λεπτή ισορροπία, γνωρίζοντας πως κάθε της λέξη μπορούσε να φέρει ρήξη ή να σώσει μια κατάσταση.
Πολλές φορές, οι ίδιες οι μητέρες υπήρξαν θύματα του ίδιου συστήματος που τώρα αναπαρήγαγαν. Έλεγαν στην κόρη:
«Ξέρω παιδί μου… αλλά τι να κάνουμε; Ο πατέρας ξέρει καλύτερα.»
Και με αυτή τη φράση, συνέχιζε η σιωπή των γυναικών που δεν πρόλαβαν να ζήσουν αλλιώς.
Το νομικό πλαίσιο και η κοινωνική πραγματικότητα
Η ενηλικίωση στην Ελλάδα του ’60 καθοριζόταν στα 21 έτη. Μέχρι τότε, η κόρη θεωρούνταν ανήλικη και τελούσε υπό πατρική ή κηδεμονική εξουσία.
Χωρίς τη συναίνεση του πατέρα, δεν μπορούσε να τελέσει γάμο· αν το επιχειρούσε, ο γάμος μπορούσε να ακυρωθεί ή να θεωρηθεί “άκυρος κοινωνικά”.
Σε περίπτωση θανάτου του πατέρα, η κηδεμονία περνούσε κατά κανόνα στη μητέρα — εκτός αν η κοινωνία ή η οικογένεια αμφισβητούσε την “ικανότητά” της. Τότε, με ή χωρίς δικαστική απόφαση, αναλάμβανε ρόλο ένας άνδρας συγγενής, συνήθως ο θείος ή ο μεγαλύτερος αδελφός του πατέρα.
Ο θείος γινόταν έτσι το «αντρικό χέρι» του σπιτιού· αυτός που υπέγραφε, που αποφάσιζε, που «προστάτευε» — αλλά συχνά και περιόριζε.
Ο 18χρονος αδελφός – ο άτυπος «άντρας του σπιτιού»
Αν υπήρχε αδελφός 18 ετών, δεν είχε νομικά καμία εξουσία. Ήταν κι ο ίδιος ανήλικος.
Όμως η κοινωνία του απέδιδε ρόλο και ευθύνη. Ορφανός από πατέρα, θεωρούσε καθήκον του να «κρατήσει το σπίτι».
Έπαιρνε πάνω του τη φωνή του πατέρα, πολλές φορές με υπερβάλλον ζήλο, γιατί πίστευε πως η αυστηρότητα είναι ένδειξη ανδρισμού. Η μητέρα, εξαρτημένη συναισθηματικά και οικονομικά, σπάνια αντιστεκόταν.
Κι έτσι, ένας 18χρονος μπορούσε να στερήσει την αδελφή του από τον έρωτα, όχι με τον νόμο, αλλά με τη σιωπηλή επιβολή της κοινωνίας που του έλεγε:
«Μπράβο, κράτα το σπίτι σου. Μην αφήνεις τη μικρή να ξεφύγει.»
Συμπέρασμα
Η κηδεμονία στην Ελλάδα του ’60 ήταν θεσμός και νοοτροπία μαζί. Ένα πλέγμα εξουσίας, ευθύνης και φόβου, που κρατούσε τις γυναίκες δεμένες μέχρι να περάσουν από τη μία ανδρική εξουσία στην άλλη — από του πατέρα σε εκείνη του συζύγου.
Ο νόμος το όριζε, η κοινωνία το ενίσχυε, και οι ίδιοι οι άνθρωποι το θεωρούσαν φυσικό.
Ήταν η εποχή που η υπακοή θεωρούνταν αρετή,
η υποταγή σοφία,
κι ο έρωτας — μια απειλή…
-Ο Παύλος Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και Γερμανικά.
