Μπορεί να μην έχει τύχει την ιστορική αναγνώριση που θα της άξιζε αλλά η Χαλκιδική κατέχει σημαντική θέση στα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Η γεωγραφική της θέση, κοντά στη Θεσσαλονίκη, που αποτελούσε ισχυρό διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο των Οθωμανών, της προσέδιδε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία. Στη Χαλκιδική εκδηλώθηκε επαναστατική δράση ήδη από τους πρώτους μήνες του 1821, με πρωταγωνιστή τον Εμμανουήλ Παππά, ο οποίος οργάνωσε την εξέγερση στην περιοχή.
Η συμμετοχή της Χαλκιδικής είχε ως στόχο να αποσπάσει οθωμανικές δυνάμεις από τα κύρια μέτωπα της νότιας Ελλάδας και να ενισχύσει συνολικά τον αγώνα των επαναστατημένων Ελλήνων. Η συμβολή της υπήρξε καθοριστική, καθώς καθυστέρησε και αποδυνάμωσε τις οθωμανικές αντιδράσεις σε άλλα μέτωπα, δίνοντας πολύτιμο χρόνο στους επαναστάτες της νότιας Ελλάδας να οργανωθούν. Φυσικά και η Χαλκιδική πλήρωσε με βαρύ τίμημα τον αγώνα που έκανε, όμως οι κάτοικοι της ήταν αποφασισμένοι να συμμετάσχουν στον αγώνα για ελευθερία και οι θυσίες τους συνέβαλλαν έμμεσα στην επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης.
Οι στιγμές «σταθμός» Ιδιαίτερα χρήσιμες πληροφορίες για τις στιγμές «σταθμός» της επανάστασης της Χαλκιδικής, καθώς και άλλες άγνωστες ιστορίες για τους πρωταγωνιστές των ημερών εκείνων, μπορεί κανείς να βρει στο εξαιρετικό τετράδιο – λεύκωμα: «1821-2021 200 χρόνια από την Επανάσταση της Χαλκιδικής το 1821 – Η συμβολή της Επανάστασης στην έκβαση του Απελευθερωτικού Αγώνα» ένα αφιέρωμα που φέρει τη σφραγίδα του ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ «Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ», Έδρα Θεσσαλονίκη – Έτος ιδρύσεως 1903 Στις 17/5/1821 ξεκινάει η επανάσταση στη Χαλκιδική από τον Πολύγυρο. Οι πρώτες νίκες κόντρα στην τοπική τουρκική φρουρά τόνωσαν το ηθικό των αγωνιστών της περιοχής. Νωρίτερα, στις 8 Μαΐου, με πρωτεργάτη τον Ιωάννη Χατζηχριστοδούλου (Μεγάλο Γιαννιό) και άλλους τοπικούς οπλαρχηγούς. Ταυτόχρονα, ο Εμμανουήλ Παπάς, σε πανηγυρική Θεία Λειτουργία, στο Πρωτάτο των Καρυών του Αγ. Όρους, κήρυξε επίσημα την Επανάσταση, και αναγνωρίστηκε ως Αρχηγός και Προστάτης της Μακεδονίας.
Ο Παπάς χώρισε το στρατό του σε δυο τμήματα, τα οποία εξόρμησαν με αντικειμενικό στόχο την απελευθέρωση της Χαλκιδικής και την πορεία προς τη Θεσσαλονίκη. Ακολούθησε η μάχη της Ρεντίνας, εκεί όπου ο Παπάς και οι δυνάμεις τους απελευθέρωσαν την Ιερισσό και τα άλλα χωριά. Οι Τούρκοι ανέπτυξαν ισχυρές δυνάμεις με ενισχύσεις από τη Δράμα, με το ελληνικό στρατιωτικό τμήμα να διαλύεται εξαιτίας της απειρίας του και του γεγονότος ότι δεν ήταν ικανά οπλισμένο. Στις 10-13 Ιουνίου 1821 ακολουθεί η μάχη των Βασιλικών με τον καπετάν Χάψα να ηγείται της γενναίας προσπάθειας απέναντι σε έναν αντίπαλο που ήταν πολυάριθμος και με ιππικό στη σύνθεσή του. Όλοι έπεσαν στο πεδίο της μάχης. Οι Τούρκοι απαντάνε με θηριωδίες και καταστροφές.
Η τελευταία πράξη της επανάστασης στη Χαλκιδική γράφεται το Νοέμβριο του 1821. Υπό την αρχηγία του Παπά οι Χαλκιδικιώτες αντιστάθηκαν για ένα τετράμηνο ενάντια στους πολυάριθμους Τούρκους που επιχειρούσαν να μπουν στη χερσόνησο. Εμπρησμοί, βιασμοί, φρικτά εγκλήματα και τουρκική προέλαση συνθέτουν το σκηνικό. Στη λίμνη Βόλβη οι Τούρκοι, ως αντίποινα, έπνιξαν εκατοντάδες αθώους από την Απολλωνία. Από μαχαίρι πέρασαν και 400 Ιερισσιώτες, στο Μαύρο Αλώνι, αφού πρώτα τους ανάγκασαν να περάσουν κάτω από “αψίδα” με σπαθιά. Εξήντα ένα χωριά και πενήντα οκτώ μετόχια κάηκαν, και οι κάτοικοί τους θανατώθηκαν, αιχμαλωτίστηκαν, διασκορπίστηκαν. Η Χαλκιδική ερήμωσε.
ΤΟ ΛΑΒΑΡΟ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ – ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ ΛΑΒΑΡΟΥ
Ο Απόστολος Στρατής αναφέρει: 1. Το υπόβαθρο (φόντο) του λαβάρου είναι χρώματος βαθύ γαλάζιο, που υποδηλώνει το γαλάζιο του ουρανού της Ελλάδας και το βαθύ μπλε των θαλασσών της. 2. Το περίγραμμά του είναι χρώματος βυσσινί, με πάχος 5 εκατοστά, που υπονοεί το ποτισμένο με ποταμούς αίματος χώμα της πατρίδας. 3. Στο μέσον απεικονίζεται ένας σταυρός, με βάση μια ανεστραμμένη ημισέληνο, σε λευκό χρώμα, που συμβολίζουν αντίστοιχα τον κόσμο της Χριστιανοσύνης και τη νίκη του εναντίον του Ισλάμ (ανεστραμμένη ημισέληνο), με τη βοήθεια του Θεού. Πηγή: halkidikifocus.gr 4. Αριστερά του σταυρού επί της ημισελήνου, με γωνία 30 μοιρών, εκτείνεται μια όρθια, ναυτική άγκυρα και γύρω από τον άξονά της τυλίγεται ναυτικό σχοινί, ελεύθερο στην άκρη του, σε λευκό χρώμα και τα δύο, που συμβολίζουν την ελπίδα για ελευθερία, τη σταθερότητα του αγώνα (άγκυρα) και το σπάσιμο των δεσμών από τη σκλαβιά (σχοινί). 5. Δεξιά του σταυρού, επί της ημισελήνου, με γωνία 30 μοιρών, εκτείνεται με ιστό μια κόκκινη σημαία, με δύο λευκά άστρα, μικρού μεγέθους, το λάβαρο του Εμμανουήλ Παπά, αρχηγού της Επανάστασης στη Μακεδονία, στο ίδιο ύψος με την άγκυρα. Το κόκκινο χρώμα του λαβάρου παραπέμπει στην επανάσταση, στον πόλεμο, ενώ τα άστρα, σύμβολο του φωτός, αναγγέλλουν το ελπιδοφόρο μήνυμα της ελευθερίας. 6. Στην κάτω αριστερή γωνία, σε κίτρινο χρώμα, υπάρχει ένας κόκορας, με λειρί και έντονα ανασηκωμένη την ουρά του, που ατενίζει τον σταυρό και συμβολίζει την αφύπνιση του Έθνους, στον επικείμενο αγώνα του για την ελευθερία.
Το ΕΘΝΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ, μετά από αίτηση, την οποία υπέβαλε ο Δήμος Κασσάνδρας, με βάση την τεκμηρίωση, που είχε καταθέσει ο κ. Στρατής Απόστολος, Αξιωματικός Πολεμικού Ναυτικού ε.α., συμπεριέλαβε τη συγκεκριμένη σημαία στις σημαίες της Επανάστασης. (Απόφαση του με Α.Π. 44-20.1.2021) Δ
Οι Χαλκιδικιώτες που ξεριζώθηκαν Ιστορικά αρχεία, αλλά και προφορικές μαρτυρίες, έχουν καταγράψει τον ξεριζωμό των κατοίκων της Χαλκιδικής που κατάφεραν να σωθούν από την τουρκική λαίλαπα. Ο Νικόλαος Παπαοικονόμου έχει ασχοληθεί εκτενώς το θέμα σε πόνημα του το οποίο μπορείτε να δείτε αναλυτικά ΕΔΩ. Πολλοί Κασσανδρινοί, καθώς και κάτοικοι της υπόλοιπης χερσονήσου, εκδιώχθηκαν από τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και κατέφυγαν στη Σκόπελο, τη Σκιάθο, την Αλόννησο, τη Σκύρο και την Αταλάντη για να χτίσουν ξανά τις ζωές τους. Ο ερευνητής Γ. Χιονίδης δημοσίευσε έναν σημαντικό κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης με τα ονόματα των Μακεδόνων παροίκων στη Σκόπελο του 1829, οι περισσότεροι των οποίων ήταν Χαλκιδικιώτες.
Στα Χρονικά της Χαλκιδικής σε άρθρο με τίτλο “Οι πάροικοι της Σκοπέλου που κατάγονταν από τη Χαλκιδική” ξεχώρισε από τον κώδικα των παροίκων της Εθνικής Βιβλιοθήκης τους Χαλκιδικιώτες, προσφέροντας με αυτό τον τρόπο για πρώτη φορά έναν οδηγό για περαιτέρω έρευνα, στοχευμένη σε συγκεκριμένα ονόματα. Τα στοιχεία αυτά, αλλά και όλα όσα ακόμα ήρθαν στο φως δεν ήταν μόνο σημαντικά για το πού κατέληξαν οι άνθρωποι αυτοί, αλλά ήταν επιτέλους και μια ηθική αναγνώριση των όσων πρόσφεραν στον εθνικό αγώνα. Η προσφορά τους ήταν πολύτιμη και τα επόμενα χρόνια ιδιαίτερα μέχρι την έλευση του Όθωνα και την αναδιάταξη του στρατού με αποτέλεσμα παλιοί αξιωματικοί και στρατιωτικοί άνδρες της εποχής του Καποδίστρια να παραμερίζονται.
Όπως σημειώνει ο κ. Παπαοικονόμου πολλοί χαμηλόβαθμοι στρατιώτες από τη Χαλκιδική εγκατέλειψαν την στρατιωτική τους καριέρα και επέστρεψαν στις Σποράδες, ενώ στα μέσα της δεκαετίας του 1830, αρκετοί μετοίκησαν στην Αταλάντη, όπου δημιούργησαν μια δεύτερη πατρίδα στη Νέα Πέλλα. Αρχική σκέψη ήταν να δημιουργηθεί ένας προσφυγικός οικισμός στους Ωραίους της Εύβοιας, όπως αναφέρει σε ανάρτηση του ο κ. Παπαοικονόμου. Σήμερα ένα μεγάλο ποσοστό των κατοίκων της Αταλάντης είναι απόγονοι εκείνων των Χαλκιδικιωτών. Ο ίδιος έχει φέρει στο φως και ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο από μια ηρωίδα μάνα της Χαλκιδικής.
Της Βασιλικής από την Ορμύλια. Διαβάζουμε στην σελίδα Άγνωστη Χαλκιδική ( Γιατί σαν την Χαλκιδική δεν έχει …) στο Facebook, τα εξής: Σε ένα ξεχασμένο έγγραφο των Γενικών Αρχείων του Κράτους στην Αθήνα γυναίκα από την Ορμύλια, η Βασιλική, μας διηγείται την ιστορία της το 1821, όταν κατά την επανάσταση έχασε τον άνδρα και τους δυο γιούς της. Αφού καταστράφηκε η Χαλκιδική και σκοτώθηκε ο άντρας της, η Βασιλική κατέφυγε με τα δυο παιδιά της Κωνσταντίνο και Γιάννη στη Σκόπελο. Οι γιοί της συνέχισαν να πολεμούν σε διάφορες μάχες. Πρώτος σκοτώθηκε ο Κωνσταντίνος στις μάχες της Εύβοιας. Το 1824 ο Ιωάννης με τη μητέρα του πήγε να πολεμήσει στα Ψαρά, στην καταστροφή των οποίων σκοτώθηκε και ο ίδιος. Η Βασιλική σύρθηκε σκλάβα στον Τσεσμέ, όπου και βρήκε κι ένα παιδί από τη Χαλκιδική επίσης αιχμάλωτο, τον Γιώργο.
Στον Τσεσμέ έμεινε για κάποια χρόνια αιχμάλωτη σε κάποιο σπίτι ενός Τούρκου, έως το 1829 όταν κατάφερε να δραπετεύσει και να γυρίσει αρχικά στην Αίγινα και μετά στη Σκόπελο. Την επιστολή στέλνει η Βασιλική στον Καποδίστρια παρακαλώντας τον να τη βοηθήσει να επιστρέψει στη Σκόπελο, όπου βρίσκονταν συγκεντρωμένοι πολλοί Χαλκιδικιώτες πρόσφυγες.
Πηγές: Νίκος Εμμ. Παπαοικονόμου Η πορεία της έρευνας για τους αγωνιστές του 1821 από τη Χαλκιδική Γ. Χιονίδη, “Oι Μακεδόνες πρόσφυγες της Σκοπέλου στα 1829”, Μακεδονικά 17 (1977), σ. 124-138. Γ. Χιονίδη, “Οι «πάροικοι» της Σκοπέλου (1829) που κατάγονταν από τη Χαλκιδική”, Χρονικά της Χαλκιδικής, 31-32 (1977), σ. 3-15. Τετράδιο – λεύκωμα: «1821-2021 200 χρόνια από την Επανάσταση της Χαλκιδικής το 1821 – Η συμβολή της Επανάστασης στην έκβαση του Απελευθερωτικού Αγώνα» – Έκδοση: ΠΑΓΧΑΛΚΙΔΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ «Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» Έδρα Θεσσαλονίκη – Έτος ιδρύσεως 1903.
