Αστικές Αντιστασιακές Οργανώσεις: Μια Σημαντική Πτυχή της Κατοχής- Γράφει ο Παύλος Παπαδόπουλος
Ενώ ο Εθνικός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ) του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) κυριάρχησε στην ελληνική ύπαιθρο, στις μεγάλες πόλεις, και ιδιαίτερα στην Αθήνα, αναπτύχθηκαν πολλές αστικές αντιστασιακές οργανώσεις. Αυτές οι οργανώσεις είχαν διαφορετική σύνθεση και ιδεολογία από τις κομμουνιστικές οργανώσεις και αποτέλεσαν έναν σημαντικό, αλλά συχνά υποτιμημένο, πόλο αντίστασης.
ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων) και ο Κώστας Περρίκος
Η ΠΕΑΝ είναι ίσως η πιο γνωστή από τις αστικές αντιστασιακές οργανώσεις. Ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1941 από τον Κώστα Περρίκο, έναν αεροπόρο με έντονη εθνικιστική και φιλελεύθερη ιδεολογία, και είχε ως βασικούς στόχους την Αντιφασιστική Δράση επειδή η ΠΕΑΝ ήταν ξεκάθαρα στραμμένη κατά του Άξονα (Γερμανών και Ιταλών) αλλά και τον Αντικομμουνισμός διότι τα μέλη της ΠΕΑΝ ήταν βαθιά αντικομμουνιστές, καθώς θεωρούσαν ότι το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ επεδίωκε την επιβολή ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος. Αυτή η ιδεολογική διαφορά τους έφερε συχνά σε αντιπαράθεση.
Το μεγαλύτερο κατόρθωμα της ΠΕΑΝ, όπως ξέρουμε, ήταν η ανατίναξη των γραφείων της Εθνικοσοσιαλιστικής Οργάνωσης Εργατών Ελλάδος (ΕΣΠΟ) στις 20 Σεπτεμβρίου 1942. Η ΕΣΠΟ ήταν μια ελληνική δοσιλογική οργάνωση που προσπαθούσε να στρατολογήσει Έλληνες για τις γερμανικές δυνάμεις που μαχόταν στο Ανατολικό Μέτωπο. Η ανατίναξη ήταν ένα ισχυρό πλήγμα κατά του ναζιστικού μορφώματος στην Αθήνα, στέλνοντας ταυτόχρονα ένα ξεκάθαρο μήνυμα αντίστασης.
Η ΠΕΑΝ φυσικά και δεν πρέπει να συγχέεται με την «Κυβέρνηση του Βουνού»! Πρόκειται για δύο διαφορετικές και, μάλιστα, ιδεολογικά αντίπαλες οργανώσεις της Κατοχής.
Η ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων) υπήρξε μια αστική, εθνικιστική και αντικομμουνιστική αντιστασιακή οργάνωση. Δρούσε κυρίως στην Αθήνα και έγινε γνωστή για την ανατίναξη των γραφείων της ΕΣΠΟ. Η Κυβέρνηση του Βουνού ήταν η ανεπίσημη ονομασία της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ). Ήταν ένα πολιτικό όργανο που ιδρύθηκε από το ΕΑΜ (το κομμουνιστικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) και τον στρατιωτικό του βραχίονα, τον ΕΛΑΣ, και λειτούργησε ως de facto κυβέρνηση στις ελεγχόμενες από αυτούς περιοχές της ορεινής Ελλάδας.
Επομένως, η κύρια διαφορά τους ήταν η ιδεολογία και η έδρα διότι η ΠΕΑΝ ήταν αντικομμουνιστική και δρούσε στην πόλη, ενώ η ΠΕΕΑ ήταν η πολιτική ηγεσία του κομμουνιστικού αντάρτικου στον ελεύθερο ελληνικό χώρο. Η σύγχυση είναι συχνή λόγω της εσωτερικής διαμάχης που χαρακτήρισε την αντίσταση.
Σημασία και Αντιθέσεις
Οι αστικές οργανώσεις, όπως η ΠΕΑΝ, ήταν σε μεγάλο βαθμό “εθνικόφρονες”, με την έννοια ότι έδιναν προτεραιότητα στον αγώνα κατά του Άξονα με στόχο την αποκατάσταση του προπολεμικού πολιτικού συστήματος. Διέφεραν σημαντικά από τον ΕΛΑΣ, τόσο ιδεολογικά όσο και τακτικά.
Έτσι λοιπόν, σχετικά με την Ιδεολογία, ενώ το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ είχε ως απώτερο στόχο τη δημιουργία ενός σοσιαλιστικού κράτους, οι αστικές οργανώσεις έβλεπαν την αντίσταση ως μέσο για την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η δράση τους ήταν συνήθως πιο περιορισμένη σε σχέση με τον ΕΛΑΣ, εστιάζοντας σε στοχευμένα σαμποτάζ και ενημέρωση (έκδοση παράνομων εφημερίδων).
Οι ιδεολογικές διαφορές οδήγησαν συχνά σε εσωτερικές συγκρούσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων, ένα φαινόμενο που αποτελεί τραγική πτυχή της Κατοχής και προμήνυμα του Εμφυλίου Πολέμου. Η δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου από τον ΕΛΑΣ (αναφέρεται στο βίντεο), αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εσωτερικής αντιπαλότητας.
Ο Ρόλος των Κατοχικών Κυβερνήσεων
Ο Ράλλης, τώρα, σε μια προσπάθεια να συγκροτήσει ένα αντίβαρο στις αντιστασιακές οργανώσεις, ίδρυσε τα Τάγματα Ασφαλείας. Αυτές οι ένοπλες ομάδες, αν και υποτίθεται ότι ήταν για την “ασφάλεια των πόλεων”, συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς και στράφηκαν κυρίως κατά του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Η σύγκρουση μεταξύ των αστικών οργανώσεων και των δοσιλογικών κυβερνήσεων ήταν δεδομένη, καθώς η πρώτη αποτελούσε μέρος της Αντίστασης, ενώ η δεύτερη συνεργαζόταν με τους κατακτητές. Συνολικά η πολύπλοκη και πολυεπίπεδη φύση της Αντίστασης στην Ελλάδα δεν ήταν μια ενιαία προσπάθεια, αλλά ένα μωσαϊκό από διαφορετικές ομάδες με πολλαπλούς στόχους, οι οποίοι συχνά συγκρούονταν μεταξύ τους.
Αντιφατικοί ρόλοι και εσωτερικές διαμάχες
Ένα κρίσιμο, αλλά συχνά παραμελημένο, κεφάλαιο της ελληνικής αντίστασης αποτελεί οι εσωτερικές διαμάχες μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων. Αυτή η αντιπαράθεση δεν ήταν απλώς μια διαφορά τακτικής, αλλά μια θεμελιώδης σύγκρουση για το ποιος θα ασκήσει την εξουσία μετά την απελευθέρωση.
Οι αστικές οργανώσεις, όπως η ΠΕΑΝ, θεωρούσαν ότι ο αγώνας κατά του κατακτητή πρέπει να συνδυάζεται με τη διατήρηση του πολιτικού status quo και την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Αντίθετα, το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ως κομμουνιστική οργάνωση, έβλεπε την αντίσταση ως ένα προοίμιο για μια κοινωνική και πολιτική αλλαγή, γνωστή ως “Λαοκρατία”. Αυτή η διαφορά στόχων ήταν η ρίζα της σύγκρουσης.
Η δολοφονία του Κίτσου Μαλτέζου ήταν μια τραγική πράξη, που αναφέρεται στο βίντεο, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο βαθιά ήταν η διχόνοια. Ο Μαλτέζος, μέλος της Εθνικής Οργάνωσης Αθηνών (ΕΟΑ), φέρεται να εκτελέστηκε από μέλη του ΕΛΑΣ, καθώς θεωρήθηκε προδότης. Ανεξάρτητα από τις ακριβείς συνθήκες, το γεγονός αυτό αναδεικνύει τις ακραίες μορφές που έλαβε η εσωτερική σύγκρουση, πολύ πριν ξεσπάσει ο Εμφύλιος Πόλεμος.
Δοσιλογισμός και η Πολυπλοκότητα της Συνεργασίας
Το βίντεο φαίνεται να εξετάζει και το θέμα του δοσιλογισμού, δηλαδή της συνεργασίας με τις δυνάμεις Κατοχής, αναδεικνύοντας τη σύνδεση μεταξύ των δοσιλογικών κυβερνήσεων και των Ταγμάτων Ασφαλείας.
Η κυβέρνηση Ράλλη υπήρξε η κατοχική κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη ήταν μια προσπάθεια των Γερμανών να δημιουργήσουν ένα ελληνικό σώμα για να αντιμετωπίσουν την αυξανόμενη επιρροή του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.
Τα Τάγματα Ασφαλείας παρότι ιδρύθηκαν με την πρόφαση της τήρησης της τάξης, στην πραγματικότητα χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλείο των κατακτητών και των δοσιλόγων για να πολεμήσουν την Αντίσταση. Η δράση τους ήταν ιδιαίτερα βίαιη, και η εχθρότητα μεταξύ τους και των αντιστασιακών οργανώσεων ήταν καθολική. Αυτή η διάσταση εντείνει την πολυπλοκότητα της εποχής, όπου Έλληνες αντιμάχονταν άλλους Έλληνες, με τους κατακτητές να παρακολουθούν.
Η αντίσταση, επομένως, δεν ήταν μόνο ένας αγώνας κατά των ξένων κατακτητών, αλλά και ένας αγώνας για την ίδια την ψυχή της Ελλάδας. Αυτός ο διπλός χαρακτήρας της Κατοχής εξηγεί γιατί οι αντιπαραθέσεις της εποχής δεν τελείωσαν με την απελευθέρωση, αλλά οδήγησαν τελικά στο ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου.
Αντίσταση και Πολιτική Νομιμότητα
Ένα κεντρικό στοιχείο που φαίνεται να θίγει το βίντεο είναι η έννοια της πολιτικής νομιμότητας κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Οι διάφορες πλευρές διεκδικούσαν τη νομιμότητα του αγώνα τους, κάτι που δημιούργησε ένα εκρηκτικό πολιτικό τοπίο.
Οι κυβερνήσεις που συνεργάστηκαν με τις δυνάμεις Κατοχής (όπως αυτή του Ιωάννη Ράλλη), προσπάθησαν να παρουσιάσουν τον εαυτό τους ως τη μόνη νόμιμη συνέχεια του ελληνικού κράτους που μπορούσε να προστατεύσει τον πληθυσμό από την πείνα και το χάος. Ωστόσο, η στενή τους συνεργασία με τους Γερμανούς υπονόμευσε αυτή τη νομιμότητα, ιδιαίτερα στα μάτια του λαού και των αντιστασιακών οργανώσεων.
Το ΕΑΜ, από την πλευρά του, διεκδικούσε τη νομιμότητα μέσω της λαϊκής του βάσης και της ευρείας του απήχησης στην ύπαιθρο. Ιδρύοντας την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΑΝ), προσπάθησε να δημιουργήσει μια “κυβέρνηση του βουνού” που θα λειτουργούσε ως εναλλακτική εξουσία απέναντι τόσο στους Γερμανούς όσο και στην εξόριστη κυβέρνηση του Καΐρου.
Οι αστικές αντιστασιακές οργανώσεις, όπως η ΠΕΑΝ, δεν είχαν την αριθμητική δύναμη του ΕΑΜ, αλλά διεκδικούσαν τη νομιμότητα με βάση τον εθνικιστικό και δημοκρατικό τους χαρακτήρα. Θεωρούσαν ότι αντιπροσωπεύουν το “πραγματικό” έθνος, μακριά από ιδεολογικές ακρότητες, και γι’ αυτό θεωρούσαν το ΕΑΜ εξίσου απειλητικό με τους κατακτητές.
Σημεία Σύγκρουσης και Οικοδόμησης
Η σύγκρουση των οργανώσεων είχε, όπως φαίνεται, δύο διαστάσεις:
Η μάχη μεταξύ του κομμουνισμού και του αστικού φιλελευθερισμού, υπήρξε αναμφισβήτητα. Αυτή η ιδεολογική διαμάχη ήταν τόσο έντονη που συχνά υπερέβαινε την κοινή εχθρότητα κατά του Άξονα. Κάθε οργάνωση προσπαθούσε να εξουδετερώσει τους αντιπάλους της, προκειμένου να εδραιώσει την δική της κυριαρχία και να θέσει τους δικούς της όρους για την μετά-Κατοχή εποχή.
Αυτό το ιστορικό πλαίσιο εξηγεί γιατί οι “μάχες” της Κατοχής δεν ήταν μόνο κατά των Γερμανών, αλλά και μεταξύ των Ελλήνων. Ο διπλός αυτός αγώνας έδωσε τροφή στη διχόνοια που οδήγησε τελικά στον Εμφύλιο. Οι αντιπαραθέσεις μεταξύ των αντιστασιακών οργανώσεων και οι ενέργειες των δοσιλογικών κυβερνήσεων δεν ήταν απλά μεμονωμένα περιστατικά, αλλά συνέβαλαν στην οικοδόμηση ενός κλίματος μίσους και δυσπιστίας που δεν έσβησε ούτε με τη λήξη του πολέμου.
Η ιστορία της Κατοχής είναι λοιπόν μια ιστορία αντίστασης, αλλά και διχασμού. Οφείλουμε λοιπόν να πάμε πέρα από τις απλοϊκές αφηγήσεις που παρουσιάζουν την αντίσταση ως ένα ενιαίο και αρμονικό και ρομαντικό κίνημα.
Φυσικά. Βάσει των όσων έχουμε αναλύσει, μπορούμε να καταλήξουμε στο παρακάτω επιλογικό συμπέρασμα για το βίντεο και τα ιστορικά γεγονότα που πραγματεύεται.
Επιλογικό Συμπέρασμα
Αστικές αντιστασιακές οργανώσεις, όπως η ΠΕΑΝ, αναδεικνύει μια κρίσιμη, αλλά συχνά παραμελημένη, πτυχή της περιόδου της Κατοχής: τον πολύπλευρο και διχασμένο χαρακτήρα της ελληνικής αντίστασης.
Ενώ η κοινή ιστορική αφήγηση εστιάζει στον αγώνα κατά του ξένου κατακτητή, η ανάλυση που προσφέρεται στο βίντεο αποκαλύπτει ότι η αντίσταση ήταν ταυτόχρονα και ένας εσωτερικός αγώνας για την εξουσία και την πολιτική ταυτότητα της χώρας. Η σύγκρουση μεταξύ των αστικών, φιλοδυτικών οργανώσεων και του κομμουνιστικού ΕΑΜ/ΕΛΑΣ δεν ήταν απλώς μια διαφωνία, αλλά μια βαθιά ιδεολογική και πολιτική αντιπαράθεση που προοιώνιζε τον Εμφύλιο Πόλεμο.
Ο αγώνας των αστικών οργανώσεων, όπως η ανατίναξη της ΕΣΠΟ από την ΠΕΑΝ, αποδεικνύει ότι η αντίσταση δεν περιοριζόταν στην ύπαιθρο, αλλά ήταν παρούσα και στις πόλεις. Ταυτόχρονα, τα γεγονότα αυτά, σε συνδυασμό με τη δράση των δοσιλογικών Ταγμάτων Ασφαλείας, αναδεικνύουν το πόσο εύκολα Έλληνες στράφηκαν εναντίον άλλων Ελλήνων, με τα ιδεολογικά μίση να υπερτερούν ακόμα και της κοινής ανάγκης για απελευθέρωση.
Εν κατακλείδι, τα παραπάνω μας προσφέρουν μια πολύτιμη υπενθύμιση ότι η ιστορία της Κατοχής δεν είναι μια απλή ιστορία ηρώων και κακών. Είναι μια περίπλοκη αφήγηση όπου η αντίσταση, ο δοσιλογισμός και η εσωτερική σύγκρουση συνυπήρχαν, διαμορφώνοντας ένα κλίμα που έθεσε τα θεμέλια για όλες τις τραγικές εξελίξεις που ακολούθησαν.
-Ο Παύλος Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και Γερμανικά.
