Κηδείες και ταφικές τελετές στα κείμενα του Αισχύλου

Κηδείες και ταφικές τελετές στα κείμενα του Αισχύλου – Γράφει ο Διοικητής του Αστυνομικού Τμήματος Ωραιοκάστρου Παύλος Παπαδόπουλος.

Στις σωζόμενες τραγωδίες του Αισχύλου έχουμε σημαντικές αναφορές σε ταφικά έθιμα. Μέσα από τα έργα του μπορούμε να εξάγουμε μία εικόνα όσον αφορά τις ταφικές τελετές κατά την κλασική εποχή. Θα επικεντρωθούμε κυρίως στους θρήνους και στο πένθος, ενώ θα αγγίξουμε και το ζήτημα της απαγόρευσης ταφής.

Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν το κούρεμα της κώμης ως ένδειξη πένθους, συνήθιζαν ακόμη, να κρεμούν τα κομμένα μαλλιά στην εξώπορτα του σπιτιού και κατά την πρόθεση τα τοποθετούσαν επάνω στον τάφο. Στις Χοηφόρους η Ηλέκτρα θα πει, καθώς έχει φτάσει στον τάφο του Αγαμέμνονα: «Βλέπω την κομμένη αυτή πλεξούδα πάνω στον τάφο». Έχει προηγηθεί η απόθεση της πλεξούδας των μαλλιών από τον Ορέστη στον τάφο: «Πλεξούδα πρόσφερα στον Ίναχο που μ’ ανέθρεψε και αυτή εδώ να δείξω το πένθος μου.».

Το ανωτέρω περιστατικό στον τάφο του Αγαμέμνονα με πρωταγωνιστή τον Ορέστη στις Χοηφόρους αποτελεί προσφορά πένθους από τον Ορέστη. Η πρώτη χειρονομία που κάνει ο Ορέστης είναι να προσφέρει πάνω στον τάφο του πατέρα του, σ’ ένδειξη πένθους μία πλεξούδα από τα μαλλιά του. Μια προσφορά που παλιότερα είχε κάνει στον ποταμό Ίναχο, οποίος τον ανέθρεψε (ευχαριστήρια). Επιπρόσθετα, επρόκειτο ταφικό έθιμο, το να βάζουν οικιακά αντικείμενα τα οποία έκανε χρήση ο νεκρός εν ζωή.

Στην τραγωδία Χοηφόροι διαδραματίζεται ο θρήνος του Ορέστη για το χαμό του πατέρα του σε δύο τμήματα: «Δία, Δία στρέψε τη ματιά σου στην κατάσταση αυτή! Δες τα παιδιά του αετού πατέρα που έχουν μείνει ορφανά, καθώς εκείνος σκοτώθηκε μέσα στο πλεγμένο δίχτυ της φοβερής οχιάς. Τα ορφανεμένα του παιδιά μας πιέζει πείνα τρανή· γιατί δεν είμαστε σε θέση να φέρνουμε στη φωλιά μας τα θηράματα που κυνηγούσε ο πατέρας μας». Και πιο κάτω συνεχίζει: «Δε θα με προδώσει του Απόλλωνα ο μεγαλοδύναμος χρησμός, που μ’ έσπρωξε τον κίνδυνο αυτόν να αναλάβω λέγοντας μου μεγαλόφωνα πολλά και ξεστομίζοντας ψυχρές μπόρες συμφοράς μέσα στα ζεστά σπλάχνα μου, αν του πατέρα μου τους φονιάδες δεν τους εκδικηθώ με τρόπο παρόμοιο, εννοώντας να τους σκοτώσω σ’ εκδίκηση, σαν ταύρος οργισμένος για την αρπαγή της πατρικής περιουσίας· αλλιώς, έλεγε θα το πληρώσω με την ίδια μου τη ζωή τραβώντας πολλά δυσάρεστα παθήματα στη ζωή».

Ο θρήνος που τραγουδά ο Ορέστης μεταβάλλεται, όπως μπορεί κανείς να παρατηρήσει σταδιακά. Ο Ορέστης φανερώνει τον εαυτό του στην αδελφή του, αναγνωρίζονται και στέκονται κι οι δυο τους μπροστά στον τάφο του, τραγουδώντας μαζί με το Χορό ένα μοιρολόι που αρχίζει με εγκώμια του πεθαμένου μα λίγο λίγο μεταβάλλεται σε μια άγρια επίκληση για εκδίκηση, με αποτέλεσμα να βγει από τον τάφο του το πνεύμα του πατέρα τους και να μπει μέσα στις ψυχές τους.

Ο ταφικός θρήνος λαμβάνει όμως και άλλες προεκτάσεις: Ο Ορέστης στηρίζει την απόφαση του στην επ’ απειλή βαρύτατων ποινών εντολή του Απόλλωνα, αλλά και στο δικό του πένθος, την αποπομπή του από την περιουσία του οίκου και το χρέος να απελευθερώσει τους πολίτες από την παράνομη πολιτική εξουσία. Στην τραγωδία οι θρήνοι συνδέονται πάντα με την εκδίκηση και το κοινό προετοιμάζεται για την εκδίκηση του Ορέστη και για την αντικατάσταση της εκδικητικής δικαιοσύνης της Κλυταιμνήστρας από έναν αντρικό δικαστικό θεσμό.

Ο θρήνος, πάνω στον τάφο του Αγαμέμνονα, είναι εκτενής και εξορκιστικός από τα δύο αδέρφια,. Μετά τον κομμό τα δύο αδέρφια συνενώνονται σε έναν τριμερικό εξορκισμό του νεκρού πατέρα τους. Έτσι λοιπόν η Ηλέκτρα θα διερωτηθεί κατά τον εξορκισμό: «Άραγε όρθιο το πολυαγάπητο κεφάλι δε σηκώνεις;». Όπως και ο Ορέστης: «Άραγε από τις ντροπές αυτές πατέρα δε σηκώνεσαι;». Στο ίδιο έργο, θρήνο εκφωνεί και η Κλυταιμνήστρα αλλά είναι ψεύτικος, όταν ο Ορέστης μεταμφιεσμένος σε ξένο της αναφέρει το θάνατο του: «Αλίμονο είπες πως εντελώς έχουμε αφανιστεί! Ω, κατάρα δυσκολοπολέμητη του παλατιού αυτού πόσο πολλά και από μακριά βλέπεις να στέκονται καλά και με εύστοχα τόξα απ’ τους δικούς μου έρημη μ’ αφήνεις». Σκηνή εξορκισμού θα υπάρξει και στους Πέρσες, πάνω από το ταφικό οικοδόμημα του Δαρείου κατά την επίκληση του φαντάσματος του.

Στου στίχους 1013-4, των Επτά επί Θήβας, θα ανακοινωθεί, από τον Κήρυκα, η απαγόρευση της ταφής του Πολυνείκη: «Όμως για τον αδερφό του, τούτον δω το νεκρό Πολυνείκη αποφάσισαν να τον πετάξουν έξω άταφο.» Ένα χωρίο το οποίο ίσως προστέθηκε ελευθερώσουν τους ναούς των θεών και τους τάφους των προγόνων αργότερα όπως υποστηρίζουν μερικοί. Η άποψη να του αρνηθούν την ταφή στο έδαφος της πατρίδας θα μπορούσε να υποστηριχθεί σύμφωνα με τις ελληνικές δικαϊκές αντιλήψεις, φτάνει να τον ξαπλώσουν λίγο πιο πέρα από τα σύνορα στην τελευταία του ανάπαυση.

Όπως διακηρύσσει ο κήρυκας το πτώμα του Πολυνείκη θα γίνει βορά στα άγρια ζώα: «τροφή για τα σκυλιά γιατί θα ρήμαζε τη χώρα των Καδμείων». Αυτό το γεγονός καταδεικνύει τη σημασία που έδινε ο άνθρωπος εκείνη την εποχή στην ταφή του νεκρού, αλλά και στην σχέση του θετού νόμου σε σχέση με τον άγραφο ηθικό νόμο, σύμφωνα με τον οποίον η ταφή του νεκρού, του όποιου νεκρού, ήταν θεάρεστη και επομένως επιβεβλημένη πράξη. Γι αυτό και η νίκη των Ελλήνων στα ελληνοπερσικά, κατά τον Αισχύλο, έπρεπε να επιτευχθεί και χάριν των ¨τάφων των προγόνων¨. Η Στους Πέρσες του Αισχύλου ο εξαίσιος παιάνας, που είναι το προανάκρουσμα της νίκης, αποτελεί επίκληση στα παιδιά των Ελλήνων, που συγκεντρώθηκαν να Στους Πέρσες λαμβάνει επίσης χώρα, θρήνος για τους νεκρούς του στρατού, από το Χορό έως το στίχο 592 του κειμένου. Ο Χορός θα ψάλει: «και οι Περσίδες οι αβρόκλαυτες ποθώντας να δουν τα ταίρια τους και τ’ απαλόστρωμα κρεβάτια τους, τη χαρά της λαμπρής νιότης τους, αφήνοντας μ’ αχόρταγους θρήνους θρηνούν». Και πιο μάτω στο ίδιο χορικό: «όσοι πρωτοθανατωμένοι, αλίμονο πιασμένοι απ’ της μοίρας τα βρόχι, αλίμονο στου Κυχρέα γύρω τα βράχια, αχ, παραδέρνουν.». Στους Επτά επί Θήβας ο θρήνος για τους νεκρούς της μάχης είναι εκτεταμένος. Διαδραματίζεται μεταξύ των στίχων 792-802, από τον αγγελιοφόρο: «Θάρρος έχετε κορίτσια-θρέμματα καλών μανάδων.» Και από τον κήρυκα στους στίχους 1006-16: «Τον Ετεοκλή αυτόν εδώ αποφάσισαν να θάψουν σε τιμητικό τάφο της γης μας».

Στους Χοηφόρους, μέσα από τα λόγια της Ηλέκτρας διδάσκεται ο συσχετισμός μεταξύ εκφοράς νεκρού και εκδήλωσης πένθους. Η Ηλέκτρα θα κραυγάσει γεμάτη οργή για τη μητέρα της: «Αχ, αχ, φόνισσα κι απόκοτη μάνα, σα να ήταν κηδεία εχθρού χωρίς λαός να ακολουθεί χωρίς να τον θρηνεί τόλμησες τον βασιλιά, τον άντρα σου, αθρήνητο να θάψεις». Επιπρόσθετα θεωρούνταν αδιανόητη η μεταφορά νεκρού στον τάφο του χωρίς συνοδεία ανθρώπων.

Η τροφή των νεκρών, όπως έχει προαναφερθεί, ήταν οι διάφορες προσφορές και οι σπονδές. Έτσι λοιπόν στους Πέρσες η βασίλισσα θα πει: «φέρνοντας εξιλαστήριες χοές στον πατέρα του παιδιού μου, που μαλακώνουν τους νεκρούς, άσπρο γάλα καλόπιστο από αγελάδα αγνή, κι απόσταγμα της ανθοεργάτριας, το μέλι τ’ ολόλαμπρο» Τα μελικτήρια και οι εξιλαστήριες θυσίες εξιλέωναν, επομένως, τους νεκρούς. Στις Ικέτιδες, ακόμη, ο Αισχύλος αναφέρει, δια στόματος του Χορού, ότι μετά θάνατον θα αποδοθεί δικαιοσύνη στον καθένα: «Ούτε και στον Άδη σαν πεθάνει θα ξεφύγει την τιμωρία αν τέτοια πράξη κάνει. Και εκεί δικάζει κρίματα σε στερνή δίκη, όπως λεν, άλλος Δίας ανάμεσα στους πεθαμένους».

Γενικά ο αθηναίος ποιητής πραγματοποίησε εκτεταμένη χρήση των τελετουργικών διαδικασιών της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Είναι ερμηνευτική αρχή ότι η τραγωδία με τον Αισχύλο φτάνει σε σημείο να επεξεργάζεται πολύπλοκα θέματα των ανθρωπίνων σχέσεων, τα οποία, περιλαμβάνουν αλλά και ερμηνεύονται κυρίως με στοιχεία τελετουργικής εκφοράς αλλά και θρησκευτικές εξερευνήσεις. Και παρόλο που κάθε τελετουργία είναι μόνο μέσα σε ορισμένα όρια ανοικτή, για ερμηνεία στον παρατηρητή, ο τρόπος που ακουμπά ο Αισχύλος τις τελετουργίες των ανθρώπων, όπως π.χ. το θρήνο του Χορού πάνω στον τάφο του Αγαμέμνονα, είναι ενδεικτικός για να αντιληφθούμε πως ανυψώνει τις τελετουργικές πράξεις στο επίπεδο της δραματικής τέχνης. Όπως και σε άλλων μορφών τελετουργίες, έτσι και στα διάφορα θέματα ταφικά ή εκφοράς, ο Αισχύλος τα ανέδειξε μέσω της συγγραφικής του ικανότητας.

Συμπερασματικά, στις Χοηφόρους ο Αισχύλος αποδίδει με αριστουργηματικό τρόπο το πένθος της Ηλέκτρας, αλλά και του Ορέστη, για το δολοφονημένο Αγαμέμνονα. Στο ίδιο έργο, αλλά και στους Πέρσες επίσης, έχουμε πολλά αποσπάσματα θρήνου, αφενός για τον Αγαμέμνονα και αφετέρου για τους νεκρούς του περσικού στρατεύματος. Στους Επτά επί Θήβας, τέλος, ο ποιητής αναφέρεται στο σοβαρό θέμα της απαγόρευσης ταφής, με αφορμή την απόφαση να πεταχτεί έξω από την πόλη της Θήβας το πτώμα του νεκρού Πολυνείκη.

Πηγές:
1) Αδριανού Ε., Ξιφάρα Π., Αρχαίο ελληνικό θέατρο, ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως το Μένανδρο, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.
2) Αραμπατζής Δ., Το Αρχαίο Δράμα και οι τρεις μεγάλοι τραγικοί ποιητές της αρχαιότητας, τ.1 Αισχύλου τραγωδίες, Αυτοέκδοση, Θεσσαλονίκη 2017.
3) Αισχύλος, Επτά επί Θήβας, μετάφρ. Γ. Μαυρόπουλος, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2007.
4) Αισχύλος, Πέρσες, μετάφρ. Γ. Μαυρόπουλος, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2007.
5) Αισχύλος, Χοηφόροι, μετάφρ. Γ. Μαυρόπουλος, εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2007.
6) Λεοντοπούλου Π., Η διαλεκτική της θείας και ανθρώπινης βούλησης στον Αισχύλο, Διδακτορική Διατριβή, Αθήνα 2007.
7) GLOTZ G., Η ελληνική πόλις,μετάφρ. Α. Σακελαρίου, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2010
8) Helene P. Foley, The politics of tragic lamentation, στο Sommerstein
9) 1993.
10) Lesky A., Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων τ.1, από τη γέννηση του είδους μέχρι το Σοφοκλή, μετάφρ. Ν. Χουρμουζιάδη, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1987.
11) Lesky A., Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, μετάφρ., Α. Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Αθήνα 2014.

12) Thomson G., Το αειθαλές δέντρο, μετάφρ. Χ. Αλεξίου, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 2002.
13) Vernant J. P., Naquet P. V., Μύθος και τραγωδία στην αρχαία Ελλάδα, τ. 1,μετάφρ. Σ. Γεωργούδη, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1988.

-Ο Παύλος Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και Γερμανικά.

Μοίρασε το άρθρο!